Thứ Hai, 4 tháng 5, 2015

Bay trong đêm pháo hoa

"Bay lên nào em bay lên nào, vui bạn Nam Bắc về chung một nhà"... Bài này mình có ấn tượng không phải nghe từ trên đài mà từ một bộ phim - Sơn ca trong thành phố (1983). Bộ phim lấy bối cảnh thành phố Nha Trang sau giải phóng vài năm, có sự kiện một cuộc thi hát của các em học sinh, nhân vật chính là Hạnh - có bố là sĩ quan chế độ cũ đang bỏ trốn, mẹ là cô giáo - cũng là một ứng viên cho giải nhất. Hạnh đi thi hát bài "Em là hoa hồng nhỏ" của Trịnh Cộng Sơn nhưng bỏ dở vì tâm trạng xáo trộn. Bài "Em bay trong đêm pháo hoa" do một em khác hát trọn vẹn, khá hay. Nhưng bài hát đinh của bộ phim là bài hát "Chim sơn ca" do chính NS làm nhạc phim - Y Vân - viết. Y Vân thì nhiều người đã biết là một NS nổi tiếng ở Sài Gòn trước 75, ông cũng từng viết nhạc lính như kiểu Người yêu lý tưởng. Ông là người gốc Bắc. Bài "Chim sơn ca" có nhiều nét đồng điệu với nhạc thiếu nhi miền Bắc, như những bài kiểu "Em bay trong đêm pháo hoa" của Hàn Ngọc Bích.


Hồi trước nghe những bài hát hay để ý tên tác giả, thì cái tên có cái họ lạ tai cũng rất dễ chú ý. Bây giờ thật hiếm bài nào đơn giản và dễ nhớ như Rửa mặt như mèo. Hồi năm ngoái đã định làm 1 cuốn sách chọn chừng hai chục bài hát thiếu nhi, làm như cuốn sách học về thế giới xung quanh. Lời những bài hát của các NS như Hàn Ngọc Bích, Phan Nhân (Chú ếch con), Hoàng Vân (Chim vành khuyên), Phạm Tuyên (Chú voi con ở Bản Đôn)... đầy ắp những chi tiết sinh động về thiên nhiên, tha hồ minh họa và dạy cho các con. Đi kèm là CD nhạc chẳng hạn. Mỗi tội làm sách như thế quá mệt nên mãi mình cũng chưa khởi động được.
Bây giờ trẻ con nghe Sơn Tùng MTP với lại nhạc nước ngoài, đi thi cũng hát những bài ấy, đứa nào chọn kiểu Đưa cơm cho mẹ đi cày hoặc Em đi giữa biển vàng thì Ban giám khảo cứ nức nở như thể đấy là những bài hát thính phòng đại khó, phải cỡ NSND mới hát nổi không bằng! Hoặc phá cách đến phức tạp không cần thiết, hoặc làm mỏng bẹt ra lấy cớ "acoustic", rời như cơm nguội. Từ lúc nào mà các bài hát thiếu nhi quen thuộc vài thập niên trước lại thành món ăn lạ miệng vậy. Tất nhiên cũng có lý do là những bài hát nằm trong hệ thống tuyên truyền, dù vô tình hay hữu ý. Những đứa trẻ được tuyên truyền từ lúc ẵm ngửa, là sản phẩm không tránh được của một thời. Có điều vẫn có thể thấy những sáng tạo thật tươi mát và trong trẻo của những người yêu trẻ con thật sự.
(NS Hàn Ngọc Bích vừa qua đời ngày 1.5.2015, thọ 75 tuổi).

Chủ Nhật, 3 tháng 5, 2015

Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn gần với nhạc rock

Từ blog của Trần Ngọc Hiếu (https://hieutn1979.wordpress.com/2015/04/30/nguyen-truong-quy-nhac-phan-chien-cua-trinh-cong-son-gan-voi-nhac-rock/).
Bài phỏng vấn nhà văn Nguyễn Trương Quý dưới đây do hai bạn sinh viên Nghiêm Tố Minh và Nguyễn Hà My thực hiện. Bài phỏng vấn ban đầu chỉ nằm trong khuôn khổ của một bài tập ở trường đại học nhưng tôi đã xin phép hai bạn sinh viên và anh Trương Quý để chia sẻ trên blog này. Bởi lẽ qua câu chuyện của anh Trương Quý – một người mà tôi xem như cùng thế hệ với mình, thì âm nhạc Trịnh Công Sơn chính là một trong những nguồn đầu tiên nói với chúng tôi – những đứa trẻ lớn lên ở miền Bắc sau 1975 – về những gì sách giáo khoa đã không nói về lịch sử.
Xin cảm ơn hai bạn sinh viên và anh Trương Quý đã chia sẻ cuộc trò chuyện này:

*
Trước tiên, xin cảm ơn anh đã đồng ý đến với buổi phỏng vấn ngày hôm nay. Thưa anh, được biết anh là một người vô cùng yêu mến và am hiểu về nhạc Trịnh. Vậy điều gì khiến anh yêu thích dòng nhạc này đến vậy?
Trương Quý: Mình nghe nhạc Trịnh Công Sơn ở thời điểm là một cậu thanh niên – không khí miền Bắc nghèo khổ, bao cấp, ám ảnh. Những bài hát ấy nó có yếu tố như chất gây nghiện, ta nhìn thấy ở đấy một chất liệu đời sống khác lạ, chưa kể đến việc Trịnh Công Sơn may mắn có một giọng ca rất ấn tượng là Khánh Ly, làm cho người nghe cảm nhận được trọn vẹn những gì ông muốn truyền đạt.
Vậy anh có ấn tượng gì với dòng nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn?
Trương Quý: Nhạc phản chiến mãi sau này mình mới biết. Đầu tiên, mình chỉ biết đến nhạc tình ca như là khúc dạo đầu để đến với âm nhạc Trịnh Công Sơn, về sau biết được nhạc phản chiến là nhờ một cuốn băng, nhưng lúc ấy mình chưa thấy thích lắm vì bản phối. Thế rồi cho đến một lần, mình ra chợ Giời và tìm được một cuốn băng có tất cả những bài phản chiến ấy, bảo họ bật thử, nghe đúng cái giọng ngày xưa hát, ấn tượng kinh khủng. Về nhà, mình nghe đi nghe lại cuốn băng ấy vì giọng ca có sự truyền cảm. Sau đấy, mình mới thấy các cái bài nhạc phản chiến thực sự là một gia tài rất quý báu của Trịnh Công Sơn, thậm chí có những chất liệu vượt ra khỏi mô tip đơn điệu của nhạc tình. Trịnh Công Sơn đôi khi có những bài hát bị lặp lại cái nốt nhạc: giọng la thứ, quanh đi quẩn lại mấy cái đăng đối ấy, A, B, A#, nó dễ đoán, nó không phải là cái hay độc đáo về mặt âm nhạc. Cái hay của nhạc phản chiến là câu chuyện của cả một thời đại, nó đem đến cho mình những bỡ ngỡ, lạ lẫm, băn khoăn về một không gian, một thời gian mà mình chưa có nhiều ý niệm. Những năm tháng ấy, tuổi trẻ miền Nam đã ra sao, họ cảm thấy gì, xã hội miền Nam như thế nào. Nhạc phản chiếu của Trịnh Công Sơn, với mình, trước hết đem đến những khám phá sinh động về quá khứ mà vẫn rất tình cảm, rất lôi cuốn bởi ca từ, bởi các cấu trúc biểu đạt gây ấn tượng mạnh. Cũng có các nhạc sĩ khác viết nhạc phản chiến nhưng không thành công bằng, nghe vẫn có gì đấy sống sượng, thiên truyền đạt ý tưởng để tuyên truyền. Với mình, những ca khúc phản chiến ấy không có được sự gần gũi, thuyết phục nếu so với những ca khúc da vàng của Trịnh Công Sơn.
Được biết anh là người biên tập cho cuốn sách Trịnh Công Sơn – Bob Dylan, Như Trăng và Nguyệt” của John C. Schafer, vậy có những câu chuyện nào xoay quanh cuốn sách này không?
Trương Quý: Đây là cuốn sách của một giáo sư đại học, nó có những phẩm chất về mặt văn bản; nền tảng về văn hóa học và ngôn ngữ học của tác giả rất tốt… Cuốn sách cho thấy một đề tài có vẻ như đã nói nhiều rồi và dễ nói hay, nói hoa mĩ nhưng tác giả vẫn rút ra được những cách thức truyền đạt khoa học, không sa vào diễn cảm vì rất nhiều người viết về Trịnh Công Sơn bị bí từ, bị cái mĩ lệ trong nhạc Trịnh Công Sơn ảnh hưởng mạnh. Có thể vì tác giả là người nước ngoài, nên cái nhìn của họ không bị phiến diện
Tuy nhiên, phải nói John C. Schafer là người mà mình rất có thiện cảm, một phần vì hoàn cảnh tác giả là người có vợ người Việt Nam, xứ Huế, vậy nên có lúc tác giả còn đề cao Trịnh Công Sơn hơn là Bob Dylan, đó cũng là một cái hay.
Là người quan tâm đến âm nhạc Trịnh Công Sơn, anh có nhận xét gì về các tạo hình lạ thường trong nhạc phản chiến của ông?
Trương Quý: Mình luôn có một thắc mắc, tò mò: Trịnh Công Sơn hồi trẻ học ở một trường tiếng Pháp, hệ thống tác phẩm văn học Việt Nam trong nhà trường trước đây như nào để mà một người học sinh (lúc Trịnh Công Sơn mới viết ca khúc là lúc vừa ra khỏi thời học sinh), lại có được kho từ vừng rất tốt,trau chuốt, diễn tả các ý thức tâm lí rất tinh vi. Mình cũng rất nể khả năng diễn đạt các khái niệm triết học, tôn giáo già đời như một triết nhân thực sự ở Trịnh Công Sơn.
Có thể trong thời gian về sau càng ngày càng trưởng thành, ông càng ngày càng tích lũy được nhiều kiến thức hơn. Về cái nghịch dị trong nhạc phản chiến, mình nghĩ rằng một phần Trịnh Công Sơn chịu ảnh hưởng của những kiến thức về triết học phương Tây, họ đi tìm cách giải thích những sự mâu thuẫn trong đời sống xã hội. Ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn cũng ra đời khi bối cảnh xã hội Việt Nam chìm trong những mâu thuẫn, xung đột gay gắt.
Cuộc đời Trịnh Công Sơn trải qua những năm tháng bình yên, trước khi đất nước chia cắt hai miền cho đến khi chiến tranh leo thang ở miền Nam, con người luôn phải sống trong căng thẳng, giữa hòa bình và chiến tranh. Ông nhìn thấy ở đấy một cái gì đó như là sự hư vô, bất toàn của cuộc đời này. Trịnh Công Sơn luôn nhìn thấy tình trạng dễ thương tổn của đời sống lúc đó, như là ““mẹ vỗ tay reo mừng xác con”, “mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh”, nhưng ở góc độ nào đấy, mình còn cảm thấy đó là sự lộn nhào của thế giới, giống như đạn bom đã cày xới lên tất cả. Ca từ của ông khiến người ta có cảm giác như khi xem tranh của Picasso: những bức tranh với những hình hài méo mó, cảnh tượng hoang tàn, một không khí hủy hoại bao trùm.
Nói về mặt ý nghĩa lớp lang, những hình ảnh nghịch dị này không phải là lạ vì văn nghệ sĩ châu Âu giữa 2 thập niên đại chiến thứ nhất và thứ hai đã rất ám ảnh bởi cái chết, sự đổ vỡ, sự vỡ mộng trước cuộc sống. Họ nhìn hiện thực ở khía cạnh bóp méo, những hình ảnh như zombie, như ma như quỷ tràn ngập ở các trường phái Dada hay các trường phái nghệ thuật tiên phong của châu Âu. Có lẽ Trịnh Công Sơn cũng phần nào thâu nhận hưởng từ cảm thức và mỹ học của giai đoạn như thế. Nhưng có một hệ biểu tượng nổi bật hơn ở âm nhạc của ông, đó là quê hương. Ông không phân ca khúc của mình thành tình ca và nhạc phản chiến mà thành tình yêu, quê hương và thân phận.
Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn nhìn quê hương với một giá trị nhân bản đối lập nó với chiến tranh, cái đó trở đi trở lại. Mối liên hệ giữa nhạc phản chiến với nhạc tình ca của Trịnh Công Sơn chính là độ nhân hậu. Nhạc của ông khác với nhạc tuyên truyền lên gân lên cốt, Trịnh Công Sơn có một cách diễn đạt thuyết phục hơn, có những điều mình thấy độc đáo: “người con gái Việt Nam da vàng, yêu quê hương nên yêu người yêu kém”. Tức là ông Sơn có một cái giỏi, lời đó nói bình thường nghe vụng, nhưng đưa vào âm nhạc thì nghe vẫn hấp dẫn: “đại bác qua đây đánh thức mẹ dậy, đại bác qua đây con thơ giật mình”. Trịnh Công Sơn rất tài tình trong việc chế biến các nguyên liệu sần sùi thô ráp, những cái mà nghe có vẻ như không có chất thơ, tạo thành ca từ có sức mạnh biểu đạt.
Theo anh, dư âm của nhạc phản chiến đối với ngày hôm nay như thế nào?
Trương Quý: Mình nghĩ nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn vẫn là một kho tang chưa được khai thác hết trong hệ thống âm nhạc đại chúng Việt Nam hiện đại. Trong mấy chục ca khúc da vàng của Trịnh Công Sơn vẫn có nhiều thông điệp vĩnh cửu về đời sống của con người, về tự do, về hạnh phúc, về những giá trị rất cốt lõi của đời sống. Điểm đáng trân trọng nhất là Trịnh Công Sơn vẫn giữ được một tâm thế an nhiên, một sự vô nhiễm, kể cả khi có sự ảnh hưởng của kinh tế hay chính trị. Nó như những cái mộng ước về thế giới, nơi chúng ta có thể sống cùng nhau. Mộng ước ấy ta có thể tìm thấy trong bất kì bài hát nào của Trịnh Công Sơn liên quan đến chủ đề phản chiến. Những hệ thống, mạng lưới, trường liên tưởng trong ca từ của ông rất phong phú. Những hình ảnh, thủ pháp văn học trong lời ca Trịnh Công Sơn vẫn có ý nghĩa quy chiếu nhất định đối với ngày hôm nay. Với mình, nhạc khúc da vàng có một phẩm chất gần với nhạc rock, nó có một tâm thế gì đó muốn bứt phá, nổi loạn, một chút gì đấy muốn thể hiện mình của giới trẻ, nó rất khác với tâm thế “một đời về không, hai tay quy hàng”. Đó là những ca khúc có giá trị nhân văn nhân bản mạnh mẽ.
– Xin cảm ơn anh Trương Quý về bài phỏng vấn này!
Tố Minh – Hà My (thực hiện)

Thứ Sáu, 1 tháng 5, 2015

Lan man ở cửa ga

Hôm nay đi thăm ông anh rể nằm ở Bệnh viện 108. Ông này chắc bị xơ gan vì uống nhiều rượu quá. Không ai bất ngờ, vì đã giục đi khám từ nhiều năm nay rồi. Nhưng như nhiều ông Bắc Kỳ chính cống, tính hay gàn. Lúc nào cũng bảo khỏe khỏe, không sao không sao, mọi người cứ yên chí. Đã Bắc Kỳ gàn lại còn là bộ đội. Năm ngày rượu to ba ngày rượu nhỏ, cơm không thiết ăn, thịt nhấm vớ vẩn. Nhớ hồi ông còn trẻ, cây bóng chuyền của đơn vị, giờ sọp xuống còng queo trong bộ pyjama bệnh viện trên cái giường inox, mà chán. Thôi thì phải vào khuôn khổ, muốn sống thì phải thay đổi thói quen.

Tòa nhà cũ trong bệnh viện 108, trước là nhà thương Đồn Thủy.Tòa nhà cũ trong bệnh viện 108, trước là nhà thương Đồn Thủy.

Cũng tuần trước, bà già nói hôm nay đám ma con bà X hàng xóm. Chẹp miệng, 51 tuổi, xơ gan. Ai nhỉ, năn óc mãi mới  nhớ ra là anh Z. Hotboy ngày xưa của xóm. Sinh năm 65. Bắt đầu nghĩ lan man về một thế hệ. Mà hình như ai cũng thế, thế hệ nào cũng thế, phung phí tuổi trẻ không bằng cách này thì cách khác, không chủ động thì cũng vì hoàn cảnh.

Lúc về, một cô em xã hội gọi điện rủ cà phê. Cô thông báo tin là bạn trai báo có bạn gái rồi. Thông tin này cũng sốc vì cô ở Nam ra, đã xác định tiến tới hôn nhân với bạn kia, mà giờ vào cái lúc chuẩn bị khởi đầu mới ở HN, lại thế này. Không như các kẻ thất tình, cô khá bình tĩnh. Người khác thì chắc đã hoang mang, đã gào thét, đã oán hận, đã "khắc sâu căm thù tội ác của địch". Cô chỉ cười. Mắt thì không cười. Ừ thì lịch sử đã diễn ra như thế, nói giá mà thì có mà giá mà tỉ thứ. 

Hôm nay chọn Highland coffee đối diện Ga Hà Nội. Trời đẹp, nhiều người nước ngoài đi du lịch bằng tàu lửa xuống ga, băng qua quảng trường sang đây uống và ăn nhẹ. Quán có view quá đẹp, ngay ngã ba Trần Hưng Đạo - Lê Duẩn, nội thất cũng rộng rãi và cổ điển. Ngay sát cửa kính là những người đàn bà hút thuốc lá ở quán nước chè. Hai mươi lăm năm trước, đây hoặc tòa nhà bên kia phố Trần Hưng Đạo là một khách sạn có tên 30-4. Mình còn nhớ rõ vì hồi ấy đây như một cột mốc mỗi khi được bố mẹ chở từ lăng Bác về nhà.

Đường Lê Duẩn ngày ấy cũng có tên là đường 30-4 và đoạn dưới thì tên là đường Kim Liên. Trước nữa thì đường 30-4 có tên đường Nam Bộ. Vì thế cho nên hồi mình lớn rồi, ai cũng gọi cái Bách hóa ở đầu đường chỗ ngã tư Nguyễn Thái Học là Bách hóa số 5 Nam Bộ - nổi tiếng đến độ cứ mặc định ra đó mua phụ tùng xe đạp hay điện máy là cái gì cũng có. Thực tế thì nó cũng là bách hóa nhì nhằng thôi, loại 2 so với Bách hóa tổng hợp Tràng Tiền. Nhưng cả khu vực Cửa Nam hồi trước là trung tâm kim khí điện máy chính thống của Hà Nội, cạnh tranh với Chợ Giời. Trước nữa thì có tên dân gian là đường Hàng Lọng - Hàng Cỏ (hai đoạn liên tiếp), tên Pháp là Route Mandarine (đường cái quan), rồi Rue de Lattre de Tassigny thời tạm chiếm 1946-1954.


Quay trở lại với chỗ đang ngồi, ngày xưa là KS 30-4, hai tòa nhà 3 tầng phong cách kiến trúc những năm 40-50, nửa hiện đại nửa chiết trung, với mái che hàng hiên đua ra, gờ máng nước trát vuông, các ô cửa tròn và các phân vị ngang làm nổi bật phong cách nhà thương mại. Chút Art Deco còn lại ở những gờ cửa tròn và những biển hiệu thời ấy theo kiểu biển vẫy cổ điển có các con chữ đúc bằng xi măng. Nó đi với chữ Ga Hà Nội đúc bằng xi măng ở cửa ga xây lại thay cho tòa nhà đã bị bom B-52 phá hồi cuối 1972.

Chẳng hiểu có phải vì thế mà mình cứ ấn tượng với phong cách kiến trúc này không, sau này cũng thấy nhiều ở Sài Gòn trên những tòa nhà đường Đồng Khởi hoặc Lý Tự Trọng. Rồi đọc truyện Vũ Trọng Phụng và nhiều nhà văn thời trước, đoạn tả những cái nhà "săm", không rõ 2 cái KS cửa ga này có nằm trong số ấy không. Chúng đúng là những nhà săm cho khách độ đường, nhưng chắc cũng tiện thể cho các vị "tàu nhanh".


Hồi đi châu Âu lần gần đây nhất, do di chuyển nhiều bằng tàu nên gần như mọi KS mình chọn đều gần nhà ga. Nói chung tất cả đều ổn, trừ KS Ibid ở đối diện nhà ga Brussels-Midi. Lúc xuống ga này, mình bật cười vì nó khai và bẩn như ga Hàng Cỏ hồi trước! Ga Hàng Cỏ (tức ga Hà Nội) bây giờ còn sạch sẽ chán, quả là có cải tạo có hơn. Đêm nào đi bộ từ trung tâm về cũng thấy 1 đám các bạn gốc Phi nhốn nháo nói oang oang trước cửa, gần đấy lại còn một cái chợ giời của dân Ả Rập. Vua Leopold đệ Nhị của Bỉ đã từng gây nên tình trạng diệt chủng tới 15 triệu người Congo khi Bỉ chiếm nước này làm thuộc địa. Cũng lại là những di sản của lịch sử. Trên chuyến tàu điện ngầm đi vào trung tâm, những người phụ nữ da trắng nhẫn nại ngồi đối diện những tay da màu nhập cư hôi nách đứng giơ một tay bám dây néo, tay còn lại cầm tăm xỉa răng tanh tách theo điệu nhạc.

Cụm giữa mặt chính ga Hà Nội xây lại hồi sau 75, theo kiểu bê tông hoa đá rửa theo mốt Sài Gòn, mái bằng không ăn nhập mấy với hai cánh nhà cổ điển Pháp mái manchard lợp đá. Nhưng đi sang Ý, thì thấy nhà ga Firenze (Florence) hay Venezia (Venice), hai thành phố di sản Phục hưng, thì cũng lại là hai tòa nhà phong cách bê tông đá rửa thập niên 60-70... cũng chẳng nhịp nhàng mấy với xung quanh, thậm chí chẳng còn được cái kiểu yêu kiều sắt uốn đế chế thế kỷ XIX ở các đô thành Âu châu còn lại. Lịch sử từ cá nhân đến xã hội, đã đi qua theo những cách ít được sắp đặt nhất. Cô bạn kể hồi sắp chia tay với anh bồ cũ ở bên Đức, có tình cờ gặp một anh Tây rất hấp dẫn và giàu có hàng xóm với anh bồ. Giữa hai nhà không có hàng rào. Chắc là có rung rinh nhưng cô không thể tự nhiên bẻ lái được vì đang ở thế kẹt. Dù thì gì cũng đang ở bên này một cái rào cản nhất định. "Bạn em ai cũng chửi em ngu, không dấn tới. Nếu em làm lại thì có khác được không nhỉ?" Khác thế nào được, giờ nghĩ lại thì cái gì chẳng rõ. Khả năng hợp lý nhất là rút một kinh nghiệm nào đấy cho thực tại. Cho dù không rút được sợi dây kinh nghiệm nào thì cũng chẳng nên quá buồn. Nếu cần lựa chọn thì nên chọn cái nào làm mình thoải mái nhất, ít vướng víu nhất. Chắc cũng như chọn chỗ ngồi cà phê thôi.

Nắng thì nắng cũng vừa vừa thôi chứ