TQ Blog

Sách ông Phúc

2012-01-28T23:00:00.001+07:00

Thông tin: Nhà nghiên cứu Nguyễn Vinh Phúc đã qua đời vào hồi 3 giờ 15 phút sáng nay (28/1/2012), thọ 86 tuổi. Tang lễ sẽ được tổ chức vào hồi 7 giờ đến 9 giờ ngày 2/2/2012 tại Nhà tang lễ Bộ quốc phòng số 5 Trần Thánh Tông, Hà Nội.

Hồi chưa về NXB, đã thấy sách ông Phúc nhiều nhiều, và cũng thấy được hình dung một niên biểu rộng rãi về di tích HN. Nhưng phải đến bộ 5 tập Hỏi đáp 1000 năm TL-HN ông biên soạn chung với Tô Hoài thì mới thấy mình có thể thu nạp được. Dĩ nhiên ông cũng là người thừa kế các công việc khảo cứu, biên soạn của các vị đi trước, bản thân ông cũng khiêm tốn mà nói vậy. Còn ra đến báo chí thì là việc của báo chí, họ tung hê hay đặt danh hiệu này nọ, khó mà kiểm soát được.

Hồi trước cũng hơi ngại tiếp xúc những cụ đầu râu tóc bạc - phần lớn có "con mắt hiếp đáp" (chữ Nguyễn Khải viết về Trần Dần thì phải), nên đến khi gặp ông, mãi 2 năm trước thì khá ngạc nhiên vì ông khá cởi mở. Tất nhiên vì mình cũng là người của NXB, nơi đã in 12/15 đầu sách của ông, và phải nói là một trong những sách bán khá chạy. Gặp thời, tất nhiên. Nhưng công việc tập hợp và tra cứu đối chứng lại ngần ấy thứ cũng phải kỳ công, nhất là ở vào tuổi 80, nhiều người thở còn chẳng được (đấy là cái câu than thở cửa miệng của ông già nhà mình!). Nhiều người có ý chê là chưa toàn bích, có chỗ dẫm chân người khác, hoặc thiếu chính xác, nhưng nếu ai đọc mấy cuốn sử ngày xưa thì sẽ thấy thông tin về HN cổ nó xộc xệch thế nào, và nhất là ướm cái cổ ấy vào hiện trạng bây giờ, không có ngồi đấy mà bịa được. Chí ít thì ông đã mở ra một cách tiếp cận quảng bá cho một HN xưa rộng rãi, người dân bình thường có chỗ để mà tra cứu. Văn của ông không bay bướm, nhiều quyển cũng khô khan, nhưng nhìn tổng thể thì sáng sủa và ai đọc cũng hình dung được Thăng Long ngày xưa, Kẻ Chợ sau đấy rồi HN gần đây thay đổi ra sao. Tựa như những cuốn cẩm nang du lịch ngắn gọn, không sa đà vào rừng rậm thông tin làm mệt đầu người nhập môn "HN học". Yêu HN là một chuyện, có phương pháp làm việc và sự cần mẫn lại là chuyện khác.

Nhà ông ở phố Ngô Quyền, cái nhà kiểu cơi ra từ sân sau một biệt thự cũ, sách rải từ bàn ăn đến gác xép. Ông thuộc dạng người minh mẫn, nói chuyện không có cái kiểu người già đai đi đai lại một ý sợ người ta quên mất hoặc chính mình quên, càng không có chuyện lần sau lặp lại chuyện lần trước. Ông có ngoại hình khá "ăn hình" nhưng không kiểu đỏm dáng như mấy vị người quen của giới truyền thông. Văn của ông mô phạm nhưng ông là người nói chuyện khá hóm hỉnh.

Hóa ra ông có đọc sách của mình. May là ông cũng dành lời khen, và cũng cười cười bảo "HN học đấy". Ông cũng chừng như hiểu cái sự đùa đùa ang ác của các bậc trí giả vốn quen coi thường sản phẩm của người khác đất này. Hồi cuốn 1000 năm TL-HN (cuốn dày cộp) ra, có phản hồi về việc thiếu Mục từ (index), ông cũng rất mau chóng cập nhật và chỉnh sửa ngay cho lần tái bản. Ông có nói sẽ viết bài giới thiệu cho sách của mình, nhưng giờ thì không kịp nữa rồi. Chúc ông vui vầy với các cụ văn nhân yêu HN - Trần Huy Liệu, Nguyễn Văn Uẩn, Trần Huy Bá... của một cõi núi Nùng sông Nhị, một thời thành cổ Thăng Long đầy huyền hoặc suốt dải Ngọc Hà lên đến Đại Yên, Vĩnh Phúc.

Huyền thoại xalông

2012-01-27T01:02:00.002+07:00

Có một bối cảnh được sử dụng nhiều trong những vở kịchmột thời: một góc vườn hoa, có ghế đá bên cạnh một cột đèn, đằng xa là những cửasổ nhà cao tầng. Ở đấy, những nhân vật đối thoại với nhau những lời không kịpnói trong phòng khách, trên xalông, nơi đôi khi những câu triết lý đinh của vở kịchbất chợt tuôn ra rất bâng quơ.

Hồi nhỏ, tôi đã luôn ấn tượng rằng ngoài đường Hà Nộilà thế. Một không khí cô đặc, với ngôn từ tinh lọc đầy tính kịch, những nhân vậtthường có những sắc thái đạo đức được kịch bản gửi gắm. Một cô gái bất bình vớiđời sống gia đình bỏ ra đường để độc thoại nội tâm, một anh bộ đội từ biên giớivề thăm phố gặp lại hàng cây tuổi thơ, một chú bé cơ nhỡ gặp một bà cụ tốt bụngdạy bảo, hoặc một vụ lộn xộn do xung đột do cái xấu gây nên để thành cái cớ chocái tốt xử lý trong một cảnh nội sau đấy. Vài kẻ sĩ cất lên những lời bàn thế sự,có khi tào lao như câu đưa đẩy của hề chèo. Những hậu cảnh mờ mờ đằng sau luônhứa hẹn một sự xuất hiện quan trọng, khác với những cú chạy tạt ngang bất thìnhlình từ hai bên cánh gà vốn thường cho các vai phụ. Những bối cảnh sân khấu cólẽ là một sự ước định có tính tổng quát về không gian sống của thời đại, dẫu rằnghay bị thành mô típ chậm hơn thực tại vài nhịp.

Hà Nội như ta thấy bây giờ, là những mặt tiền kiểusân khấu mà không có hậu cảnh. Những mặt nhà sin sít nhau, không hở ra một khoảnglùi nào. Nghĩa là chỉ có diện mà không có khối, và thế là không có chiều sâu khônggian. Những con người hiện lên trên bề mặt ấy hoặc phóng xe vội vã qua, hoặc chỉchui ra chui vào trong một khoảng không gian nông nông. Tựa như bối cảnh của mộtlớp kịch mà phông cảnh là một tấm bìa đục những lỗ giả cửa sổ, các nhân vật chỉcó động tác thò đầu ra đối thoại như những con chim cúc cu báo giờ trong nhữngcái đồng hồ cổ.

Nhưng có một Hà Nội hiếm khi được dựng: Những biệtthự có vườn. Có vườn tức là có hàng rào, có cổng. Hình như chiều sâu của cácsân khấu Hà Nội không đủ để cho phép tạo những lớp phông từ đường phố, qua hàngcây vỉa hè đến tường rào và rồi sau một khoảng sân là ngôi nhà với một ban côngcó cánh cửa khép hờ. Biệt thự Hà Nội cũng đã có tuổi đời một thế kỷ, nhưng chỉđóng vai trò đúng chức năng chừng nửa thời gian ấy, nửa còn lại chỉ còn váng vấtnhững mảnh trên sân khấu hay các trang giấy hoặc bức ảnh đầy hoài cổ. Nó là kếtquả của một xã hội đô thị hành chính thuộc địa, tạo nên một khu uptown (phốtrên), dành phần buôn bán cho những khu downtown (phố dưới) của người bản xứ hoặcsố ít các trục thương mại như Tràng Tiền, Hàng Bài…

Nguyễn Công Hoan đã kể rằng,vào những năm hai mươi, chỉ có những chị “khâu đầm” (người may vá hay vú em) hoặcanh bếp người Việt lui tới những phố Tây. Vì tính chất khép kín, hạn chế vớidân bản xứ, mà những khu biệt thự này có một dáng vẻ bí hiểm, tạo nên một huyềnthoại thần bí cho “ăn cơm Tầu, ở nhà Tây, lấy vợ Nhật”. Những hàng rào chạy dàisau các rặng cây, với những giàn hoa ti gôn đã chen chân vào văn học lãng mạn,trở thành một vật trang trí kiều diễm cho hiện thực. Chỉ những biệt thự mới cónhững giàn hoa ấy, những mùi hương rất “đầm” của những loài hoa nhập nội làmngơ ngẩn nhiều thế hệ.

Những năm bốn mươi, khi giới viên chức bản xứ đônglên, họ sở hữu những biệt thự nhỏ hơn ở phía Nam khu phố Tây, nghĩa là từ mạndưới quận Hoàn Kiếm bây giờ với phố Trần Quốc Toản làm ranh giới. Những biệt thựnày mang phong cách hiện đại hơn, bé hơn, thậm chí song lập để tiết kiệm khônggian trên những lô đất hạn hẹp. Lúc này các hàng rào ngắn hơn, các mảnh sâncũng tủn mủn hơn, và các chiều sâu cũng bớt dần. Tình thế của cuộc giao thoavăn hóa Đông Tây đã phát triển tới mức độ người Việt đã thâm nhập sâu vào nhữngkhông gian tưởng chừng ngoài tầm với. Sau đấy như ta đã biết, chiến tranh và thờicuộc đã sắp xếp lại các biệt thự, đưa các không gian ra mặt tiền, kéo theo đổithay nếp sống của cư dân. Đường phố Hà Nội lãng quên chúng, và huyền thoại chỉcòn như cánh hoa ti gôn rụng trong thơ T.T.Kh hay mùi dạ lan hương trong nhạcĐoàn Chuẩn.

Hà Nội bây giờ rất hiếm những đoạn hàng rào dài hơn200m. Hàng rào là một biểu hiện về phạm vi không gian sống, nhất là của các biệtthự. Nhưng bây giờ, chỉ còn 15% số biệt thự (229/1540) còn nguyên vẹn, số còn lạiđã bị chia nhỏ hoặc biến dạng, góp thêm vào đám đông những căn nhà phố chật chội,chen chúc và manh mún.

Vậy mà, từ cuộc đời bước lên sân khấu hình như vẫncòn sợi dây dai dẳng của ký ức. Những vở kịch ở nhà hát kịch Hà Nội vẫn bày nhữngbộ xalông phòng khách chễm chệ giữa sân khấu. Ở hậu cảnh, ô cửa sổ vẫn trổ ra mộtcái phông có một cái cây bên hiên nhà. Cây chắc dễ tạo hình, có thể ngọc lan,hoàng lan, hay hoa sữa, nhưng cũng khá đủ để chứng tỏ huyền thoại xưa còn đó,có khi hay hơn cả nội dung vở kịch đang vắng khách.

N.T.Q

BCHN 102 - Giai điệu xuân bất tận

2012-01-23T18:41:00.000+07:00

Chúc mừng Năm mới Nhâm Thìn, xin gửi tới tất cả số chào Xuân của Bài Ca Hà Nội

BÀI CA HÀ NỘI số 102 - GIAI ĐIỆU XUÂN BẤT TẬN với các bản thu trích đoạn:
+ Bốn Mùa (Mùa Xuân - Vivaldi)
+ Khúc hát thanh xuân (Johann Strauss II - Lời Việt Phạm Duy, Kiều Hưng hát)
+ Một sớm mai xuân (J. Strauss II - LV Nguyễn Tất Nhiên, Khánh Ly)
+ Cachiusa (Blanter - LV Phạm Tuyên, Ngọc Tân và Thu Phương)
+ Domino (Louis Ferrari - LV Hương Huyền Trinh, Thái Thanh)
+ Santa Lucia (dân ca Naples, Đoàn Chính)

Sóng thần nhan sắc

2012-01-21T00:38:00.001+07:00

Hàn Quốc có lẽ là trường hợp đúng phóc cho cái điều “nhan sắc cũng là một tài năng” mà một cựu hoa hậu Việt Nam từng gây tranh cãi khi phát biểu trên mạng dạo nọ. Du lịch Hàn Quốc cho ta cảm tưởng như đang bước vào một bộ phim truyền hình lớn, bắt mắt với những thành phố, danh lam thắng cảnh được chăm chút và cư dân cả nam lẫn nữ đều đỏm dáng đến… giật mình.

Tủ kính sáng choang mà bí hiểm

So với Việt Nam, Hàn Quốc là đất nước quá sạch sẽ và ngăn nắp. Cảm tưởng cho đến giờ của tôi vẫn là đất nước này được chủ ý trình bày qua những cửa kính. Những cửa kính của Seoul hay Busan cũng như những khuôn mặt các người mẫu trên các tấm biển quảng cáo các nhãn hàng trên phố, sáng choang nụ cười nhưng lại có vẻ khá bí hiểm. Không phải vì cửa sổ tâm hồn của họ quá bé hay một mí (thực tế gần như tất cả các ngôi sao đều đã phẫu thuật cắt mí mắt!), mà vì điệu cười chúm chím giống nhau kiểu muốn bảo “tôi hoàn hảo đấy chứ?”

Bi Rain - Gương mặt đại diện cho một trong nhiều nhãn hàng mỹ phẩm

Nếu hình ảnh người mẫu trên các tạp chí thời trang và các quảng cáo đúng là mong ước của số đông thì đàn ông Hàn Quốc có thể bị xem như quá mỹ miều hoặc ẻo lả. Nhưng nếu nói rằng họ quá diêm dúa trong trang phục thì thời Louis XIV chắc bỏ xa. Cái thời mà các hiệp sĩ quý tộc đội tóc giả rắc phấn, mặc quần phồng xếp nếp sặc sỡ, cổ diềm đăng ten trắng toát, chắc không bị coi là thiếu nam tính. Nếu nói rằng đàn ông Hàn nghiện những khuôn mặt quá thanh tú như lẫn với vẻ dịu dàng nữ tính thì những bức tượng Hy Lạp hoặc La Mã cổ đại đã đi trước cả hai nghìn năm.

Trong thời kỳ mà con người đầy những ám ảnh về việc trở về với sự nguyên bản hay những phẩm chất căn cốt của nhân loại, thì đâu là vẻ đẹp thuần khiết khiến người ta bận tâm. Nổi bật nhất trên đường phố Seoul hay Busan không phải là logo của Huyndai, LG hay Samsung mà là các thương hiệu mỹ phẩm và đi kèm đó là những gương mặt đại diện – các ngôi sao phim ảnh và K-Pop. Dễ dàng thấy một cửa hiệu mỹ phẩm hay đồ thời trang, và dễ dàng gặp những nam thanh nữ tú ăn mặc như bước từ trong tạp chí ra. Thì mấy nước ưa đồ xa xỉ phẩm như Pháp cũng thế thôi, và đến Việt Nam thì biển quảng cáo dầu gội với kem làm trắng da cũng to hơn biển thức ăn gia súc là chuyện thường. Nét khác lạ ở Hàn Quốc là các gương mặt đại diện mỹ phẩm lại rất nhiều ngôi sao nam, trong khi lâu nay ta đều nghĩ rằng chỉ có phụ nữ mới có nhu cầu son phấn và lụa là.

"Đại lộ Ngôi sao" ở Seoul

Các mỹ nam trên áo phích ở "Đại lộ Ngôi sao"

Cosplay ở Busan

Cuối những năm 1990, danh từ Hàn lưu (hallyu) nghĩa là “làn sóng Hàn Quốc” ra đời để chỉ sự đổ bộ của văn hóa đại chúng nước này lên khắp vùng Viễn Đông và Đông Nam Á. Việt Nam không phải là ngoại lệ. Không khó để xác định công thức của những bộ phim truyền hình và các ban nhạc K-Pop: diễn viên đẹp, câu chuyện tình yêu lâm ly, những giá trị đạo đức gia đình được đề cao. Khán giả được thưởng thức những bữa tiệc truyền hình trình bày đẹp, và điểm nhấn là những gương mặt trắng mịn như sứ, sống mũi cao, trai cũng như gái. Cuốn cẩm nang du lịch Lonely Planet cũng phải dẫn ra bộ phim “Bản tình ca mùa đông” với vai chính Bae Young Jun đã làm mưa làm gió khắp thế giới. Người ta đã ước tính 1/5 khán giả Nhật đã xem bộ phim này! Vẻ đẹp có phần nữ tính của Bae có thể coi như đại diện cho công thức hốt bạc của các nhà làm phim và khiến anh trở thành ngôi sao kiếm được tới 50 triệu đôla trong vòng 5 năm từ 2003 đến 2007. Giờ thì Bae Yong Jun đã tới tuổi 40, nhường chỗ cho các mỹ nam khác chiếm lĩnh màn ảnh làm thần tượng cho tuổi mới lớn và các khán giả nữ châu Á. Khắp các màn ảnh nhỏ gia đình châu lục, người ta tiếp tục khóc cười theo những số phận lúc nào cũng ái tình trắc trở, lúc nào cũng gặp một căn bệnh như máu trắng hay ung thư. Vì thế sự bất hạnh hoặc vật lộn của những chàng trai đẹp cô độc trong xã hội trở thành chủ đề quen thuộc như viên thuốc kháng sinh vẫn thành phần hóa dược ấy nhưng chỉ đổi nhãn hiệu mà thôi.

Phi unisex bất thành trai đẹp

Trào lưu sao nam có hình ảnh nữ tính không phải do người Hàn Quốc sáng tạo ra. Nó có từ trào lưu unisex của nước Nhật láng giềng, nhưng cũng như nhạc pop và phim truyền hình và thậm chí cả một số thương hiệu công nghiệp hàng đầu, người Nhật đã bị người Hàn vượt mặt. Đường phố Hàn Quốc khiến người ta bối rối bởi hình ảnh các cặp trai gái đi bên nhau, các chàng trai còn ăn mặc đỏm dáng và điệu đà hơn cả bạn gái mình. Bạn tôi đã phải thán phục sự mạnh bạo trong phối màu trang phục của các chàng trai trên phố: họ có thể mặc áo phông cổ tim màu tím với quần jeans ống bó da cam, đi giầy bốt và khoác túi lửng như xách làn đi chợ. Thán phục là vì bình thường bạn tôi vẫn có định kiến với kiểu ăn mặc mà anh cho là “chẳng ra đàn ông chẳng ra đàn bà” và thường chỉ thấy những bản sao xấu xí ở Việt Nam, vậy mà ở đây họ là bằng chứng cho một vẻ đẹp nổi bật. Dường như không đơn giản là một sự điệu đà khác thường, mà trong cách ăn mặc ấy, toát lên một sự tự ý thức mạnh mẽ về cá nhân vượt qua sự phân biệt giới.

Khi mới đến khách sạn bên bãi biển Haeunde (Hải Vân Đài), bãi biển nổi tiếng nhất Hàn Quốc ở Busan, tôi cứ tưởng đang có sự kiện gì. Nhưng hóa ra ngày nào cũng nhộn nhịp, và cứ buổi chiều xuống là đường phố nườm nượp người ăn mặc đẹp. Người già gần như không xuất hiện ở đây. Các khu phố đi bộ và trung tâm thương mại trưng ra hình ảnh một Hàn Quốc như một cõi không phiền não, trẻ trung và sạch sẽ. Tôi nghĩ nếu Tất Đạt Đa thấy cảnh này thì chắc ông chẳng phải bận tâm đi tu thành Phật. Vẻ hào nhoáng của nơi này dễ khiến người ta nghĩ đây giống một khu phố mà những người đồng tính hay tụ tập lẫn với giới nghệ sĩ. Nhưng thật khó kết luận bởi lối ăn mặc của các chàng trai đi cùng các cô gái cũng chung vẻ đỏm dáng đáng ngờ. Đến quần áo đồng phục công sở cũng áo body, quần ống tuýp và mái tóc không quên vuốt keo cẩn thận. Thanh niên Hàn Quốc ở đây đẹp, nhưng không có cái vẻ khêu gợi, ai cũng như một món hải sản trắng phau mà nhạt vị. Bên trong các hiệu thời trang, các bức ảnh của các ngôi sao nam sáng trưng vẻ đẹp nữ tính thì bên ngoài, những dáng người cao thon, bước đi mềm mại từng bước nhỏ làm cho chúng tôi nghĩ mình ở khu phố của những người thuộc giới thứ ba. Nhưng không có ôm hôn, không có cảnh tượng nào tỏ ra là có đụng chạm.

Câu trả lời có ở cách đấy 400km – Seoul. Bên cạnh khu trại lính Mỹ ở Itaewon là khu phố nhộn nhịp các quán bar và hiệu ăn đêm, nơi có cái tên lóng là “Homo hill” – đồi đồng tính. Trong khi khu phố trung tâm Seoul hay Busan sáng rực vẻ tẩy trùng và thơm mùi mỹ phẩm thì ở những con dốc đằng sau khu Itaewon này là san sát những quán bar, những phòng tắm hơi tối tăm, cũ kỹ. Ở đây số người ăn mặc đẹp và chau truốt lại ít hẳn đi. Tất nhiên, những khách sạn sang trọng hơn ở ngoài đường lớn chắc đã hút hết những “hàng đẹp”, và những khu phố đằng sau này là nơi mà những hẹn hò bình thường diễn ra. Ở cửa các quán bar, họ không phô bày lộ liễu các hình ảnh biểu tượng nhưng cũng có người vẫy tay chào mời, cũng có những ông Tây già lượn lờ tìm xem có chàng trai Á nào phát tín hiệu. Một đôi đi nửa thơ thẩn nửa lãnh đạm, bỗng chui tọt vào cái cửa của phòng tắm hơi. Đấy là nơi mà người ta vỡ lẽ rằng, unisex hay sự lạnh lẽo chỉ là bề ngoài, còn những dục vọng vẫn dậy lên sau những cánh cửa các phòng tối. Ra khu phố đèn đỏ ở đâu cũng giống nhau! Từ cái mùi âm ẩm và ánh đèn đường vàng vọt, những người đứng như không đợi ai mà lại có chủ đích.

Khu Itaewon.

Tổng thống cũng phải làm đẹp

Mặc dù dân thành thị trông bề ngoài đỏm dáng, Hàn Quốc lại có vẻ khá kín đáo trong thể hiện cảm xúc tình dục. Các nhà chính trị thì né tránh những chủ đề nhạy cảm như đồng tính hay mại dâm. Tổng thống Lee Myung-bak tuyên bố đồng tính là bất bình thường và không đồng tình với hôn nhân đồng tính, còn năm 2008 thì diễn viên nam Kim Ji-ho đã tự tử vì áp lực xã hội sau khi công khai khuynh hướng tình dục đồng tính của mình, bổ sung vào danh sách những diễn viên tự tử rộ lên vài năm gần đây ở nước này. Khi nhìn vào cái vẻ đầm ấm của mô hình gia đình trên phim truyền hình thì ta thực không biết đó là sự tô vẽ hay chân thực cho một giá trị truyền thống, cũng như nhìn vào lối ăn mặc “nữ tính” của những anh chàng trên đường phố Hàn Quốc ta vẫn chắc chắn rằng đàn ông nước này chẳng có vấn đề gì về giới tính cả.

Biểu tình chống phân biệt đối xử với người nhiễm HIV, mại dâm và đồng tính trong một kỳ hội thảo ở Busan

Biểu tình ngay khi bộ trưởng y tế xuất hiện...

Một quảng cáo mỹ phẩm chăm sóc da

Cũng như thế, nhìn đất nước này từ những đường phố sáng choang và vô vàn những hình ảnh diễn viên đẹp, ta cũng chẳng lấy làm choáng váng với những con số 1/5 phụ nữ Seoul trong lứa tuổi 19-49 đi phẫu thuật thẩm mỹ để được đẹp như các diễn viên. Và chính cựu tổng thống Roh Moo-hyun đã đi cắt mắt! 4000 trung tâm thẩm mỹ ở Seoul kỳ vọng sẽ thu hút 400.000 du khách quốc tế tới đây theo các tour làm đẹp, và bên cạnh những nhãn hiệu hàng điện tử hay xe hơi, mỹ phẩm và công nghệ làm đẹp Hàn Quốc là con át chủ bài tấn công phần còn lại của thế giới. Tiền bạc đã quyết định tất cả: Thị trường làm đẹp và chăm sóc nhan sắc nam giới đã tăng 40% trong vòng 5 năm. Sống trong môi trường ấy, không tồn tại các mỹ nam như ta vẫn thấy chật màn ảnh nhỏ mới là chuyện lạ. Ta vừa thán phục nỗ lực làm đẹp đến cực đoan ấy, vừa nghĩ Hàn lưu đã thành cơn sóng thần rồi.

N.T.Q
(Mốt và Cuộc sống Tết 2012)

Nhìn đâu cũng thấy lòng mình

2012-01-19T01:22:00.001+07:00

Bagan có 5000 cái chùa, dĩ nhiên không phải cái nàocũng to như một cái chùa có đủ lớp lang ở Việt Nam. Đa phần là những cái tháp(stupa) na ná nhau. Nhưng mật độ của chúng thì đáng nể. Nếu tư duy theo kiểu đất“phân lô” như Việt Nam thì có lẽ không thể cắt nghĩa được tại sao họ lại phảixây nhiều chùa, nhiều bảo tháp như thế, cái này sát cái kia như một rừng tháp.Những cái tháp bằng gạch đất nung, trong buổi hoàng hôn, sẫm bóng lại như hàngngười đứng tiễn biệt bên sông…

Đức Phật có một nhưng cách diễn giải và cách hiểu vềngài chắc có nhiều. Dường như Phật pháp từ khởi thủy là một tư tưởng tinh khôiđã biến hóa khôn cùng, khác nào một tháp Babel đã chia năm sẻ bảy muôn nơikhông cho ai hiểu ai. Tuy vậy, có những giá trị chung nhất và giản tiện của đạoPhật để cho một người ở nơi khác đến Bagan đồng cảm được: Phật tại tâm và ngườitheo đạo Phật phải làm chủ được tâm của mình. Mà đến Bagan hay đâu cũng khôngquan trọng, phước huệ của Phật trải khắp thế giới. Như kinh Phật nói, tùy duyênthì gặp được.

Bagan nằm ở bên cạnh con sông Ayeyarwady, nhưng làvùng đất khô hạn, chỉ có những cây me và những cây bụi nhiều gai sống khỏe cùngkhông nhiều những cây thốt nốt mọc lên từ đất đỏ. Hàng ngàn cái tháp màu gạch đỏnhư đội đất đỏ mà vươn lên, qua 12 thế kỷ nối tiếp nhau, giờ đứng bình lặng mặccho những biến động hiện đại, dẫu vậy ít vọng đến đất này.

Tôi nhớ đến một nơi nhiều chùa ở Việt Nam là Huế. Dọcbờ sông Hương có đến gần trăm ngôi chùa, mà thói ưa chọn số đẹp của người xưađã lấy con số 99. Huế cũng có thể gọi là thành phố thấm đẫm triết lý Phật giáo.Người Pháp đã nói về Huế: “Thành phố mỉm cười khi thương đau, thở than khi vuivẻ.” (Eugène Pujarniscle, dẫn theo Hoài Thanh). Câu ấy có thể dùng để nói vềBagan hay những thành phố di sản Đông Nam Á như Luang Prabang, Chiang Mai… nhữngthành phố mà những khuôn mặt con người phảng phất sự mụ mị bình an của những bứctượng Phật trong vô vàn những ngôi chùa.

Sống lâu ở một thành phố phát khùng như Hà Nội,chúng tôi như người bị đánh thuốc mê khi lạc vào thành phố bé nhỏ Bagan. Ngườiđánh xe ngựa đưa chúng tôi vào thành cổ (thực ra không có ranh giới rõ rệt giữangoại vi và thành cổ, vì nhìn đâu cũng tháp gạch lẫn với bụi cây khô) dừng lại ởđằng sau cổng thành. Anh ta giải thích rất rắc rối về việc chi phí hay đường đisao đó mà cả đám chúng tôi hiểu là anh ta muốn thêm tiền hoặc hóa ra số tiền đãthỏa thuận chỉ đi được đến đây. Thành kiến sẵn với thói làm du lịch ở nhiều nơihay bắt chẹt du khách, và bài học ở quê nhà đầy ra đó, chúng tôi tức giận. Cô bạnkhá tiếng Anh nhất nhảy ra diễn giải lại những thỏa thuận và hỏi lại có đúng làanh ta muốn mặc cả thêm không. Hóa ra không. Chỉ đơn giản là anh ta giải thíchrằng thành cổ khá rộng và anh sẽ đánh xe cho chúng tôi đi các điểm chính và đưavề lại nhà nghỉ. Đến đây thì cả bọn à lên và thấy sượng sùng trước sự hung hăngmà mình đã bộc phát lúc nãy. Chiếc xe ngựa lại lóc cóc lên đường, âm thanh đềuđều của nó làm lắng lại tâm trạng, tựa như tiếng gõ mõ kinh chiều.

Chúng tôi vào những ngôi chùa, chỗ nào cũng có nhữngcậu bé vẽ và bán những bức tranh tô màu chủ đề Phật hay hành hương hoặc cảnhBagan bằng một loại tempera như keo trên giấy dó rất dai. Các cô cậu nhỏ nàybán hàng bằng một cái giọng tiếng Anh rất dễ thương và với chúng, bán hàng cứnhư là một thú vui. Chúng cười, chúng nài nỉ, chúng ra giá, sinh động như mộtcuộc đối thoại trong lớp tiếng Anh buổi tối ở Hà Nội. Ta hay nói giác ngộ này nọ,nhưng chắc người Miến họ thấm nhuần tình cảm thương người của Phật dễ hiểu hơnnhững giáo lý nhức đầu. Dọc đường, cửa chùa hay trước cửa những ngôi nhà, họ cónhững cái chòi đơn sơ, trong đó đặt những vò gốm đựng nước mát, có nắp đậy vàgáo để người đi đường tự múc uống giữa trời nắng chang chang của đất này. Nhữngcái nho nhỏ ấy cùng sự hiền lành dễ chịu của người Miến khiến chúng tôi cảm độngđến gai người. Chúng tôi cũng mua những viên bột làm từ thân cây me, gọi làthanaka để bôi lên mặt giống như người Miến. Cơm cũng có món lá me muối chua.Cá cũng có kho với lá me. Ở sân những ngôi chùa có những cây me rất lớn, rợp nhữngbóng râm hoe hoe. Tán me không rậm rì, lá me lại nhỏ, nên vẫn để cho ánh sáng lọtqua như một bức màn thưa.

Cảnh trí Bagan cũng thế, không có gì là tuyệt đắc,không đồ sộ đến dị thường, nhưng cả ngàn ngôi tháp như họp lại làm một cuộc tụngniệm trong tâm tưởng. Nhất là khi ta đứng trên tầng cao nhất của một ngọn tháp ởtrung tâm, nhìn ra bốn phía thành cổ Bagan, dõi mắt về những rặng núi đá phơinhững cái vách tím bên sông màu nâu chảy lừ đừ. Trên nền cảnh ấy, những ngọntháp màu nâu đỏ lô xô như đàn hươu cao cổ nhởn nhơ dạo bước, có cái lại dátvàng lộng lẫy bật lên dưới ánh hoàng hôn. Đa phần đều là stupa tròn hìnhchuông, trong đó chùa Schwezigon nổi bật lên vì cái hình bầu bĩnh của stupamang màu vàng chói lọi. Một vài ngọn tháp khác biệt như ngôi đền Sulamani có phongcách stupa vuông như That Luang ở Lào hay Dhammayangyi, ngôi đền lớn nhất nhưngxây dở dang vào thế kỷ XII, nên không có chóp, tựa như một kim tự tháp Maya.Màu đỏ gạch của chúng hiện lên giữa nền cây xanh và đất đỏ, một hàng phượng đỏrâm ran và đàn dê trắng nhởn nhơ trên những bãi trống, tiếp nối đằng xa là bìnhnguyên xa tít.

Có người đi Bagan về nói đã khóc khi thấy cảnh này.Tôi thì không đến mức ấy, có thể vì tâm mình lạnh nhạt hơn, có thể vì mình bìnhan hơn, nhưng trong cái lặng im chỉ có tiếng gió hây hẩy thổi qua bình nguyên,nghĩ đây là một nơi hiếm hoi mà tâm trí mình được cởi giải. Niềm vui khi đivòng quanh, chụp ảnh bốn phía, so cái nào đẹp hơn cái nào, cũng là một thứ màchỉ khi tâm bình an mới đem lại được. Mỗi cái tháp như bộc bạch tâm sự của mộtthế hệ, một lứa người. Cả ngàn cái tháp trầm mặc đứng bên nhau như đang trong mộtcuộc trò chuyện tập thể, như phơi lòng mình trên những viên gạch lở lói. Baganđến đây lại làm tôi nhớ Huế, nhớ Hà Nội của những viên gạch đỏ trên các bức tườngnhà cũ. Tôi đã từng ước Hà Nội có lúc bình thản như Huế của Thu Bồn, hình nhưHà Nội đã từng có lúc thế, mặc dù tôi cũng băn khoăn không hiểu trí nhớ thơ ấucó đánh lừa tôi không:

Bởivì em dắt anh lên những ngôi đền cổ
Chén ngọc giờ chìm dưới đáy sông sâu
Những lăng tẩm như hoàng hôn chống lại ngày quên lãng
Mặt trời vàng và mắt em nâu
(Tạm biệt Huế - Thu Bồn)

Cả hơn chục thế kỷ phơi trước mắt, dĩ nhiên đa phầncòn lại của những thế kỷ sau. Từ thế kỷ thứ II đến XVI, các triều đại ở miềnTrung Myanmar đã xây dựng chùa chiền ở thành phố này, rồi xê dịch quanh mấykinh đô khác như Saga, Inwa và cuối cùng về Mandalay. Cái nỗi buồn ở đây cũngphảng phất nhẹ nhàng như nỗi buồn của những thời hoàng kim đã từng ghé thăm,như những gánh hát đi qua phố huyện để lại nỗi nhớ hàng năm trời cho những đứatrẻ từng tắm trong hào quang sân khấu rọi xuống.

Phật cũng thế, với tên gọi Tất Đạt Đa Cồ Đàm hayThích Ca sống ở cõi đời 80 năm, nhưng đã để lại một di sản trường cửusuốt 2500 năm đến giờ. Xây 5000 ngôi chùa với tháp ở Bagan cũng là một cách tỏlại hào quang Phật, cho dù đấy là tâm đã bình an hay đang mê mị. Có lẽ, tôicũng đang mê.

Nguyễn Trương Quý

Liêm sỉ / Văn hóa

2012-01-16T14:51:00.003+07:00

(bài này được đặt viết nhưng bị đổ phút chót, dọn máy tính nhân ngày ông Công ông Táo)

Trước khi viết bài này, tôi thử tìm kiếm từ khóa “thay đổi văn hóa” thì có đến mấy gợi ý: “Thay đổi bắt đầu từ những cá nhân”, “Thay đổi con người phải bắt đầu từ tư duy”, “Mọi thay đổi phải bắt đầu từ giáo dục”… Chúng đều là đầu đề của những chuyên mục hay bài báo lớn trên các tờ báo quan trọng. Các dẫn chứng được nêu lên đều xoay quanh chuyện văn hóa xuống cấp và sự hoành hoành của thói vô cảm. Tựu trung lại, đều nói đến nhận thức của con người, mà chốt lại liên quan đến thái độ ứng xử của con người với xung quanh, mà ta vẫn biết với hai chữ “liêm sỉ”.

Trong số vô vàn những bài phỏng vấn các ngôi sao, ca sĩ hay người mẫu của năm qua, tôi chú ý đến câu trả lời của ca sĩ Tuấn Ngọc: “Tôi nhớ Đức Phật có câu: ‘Tu 7 kiếp mới thành đàn ông’, nhưng tôi thấy rất nhiều người đàn ông mà nếu phải tu 7 kiếp để thành như họ thì tôi nguyện làm đàn bà hơn… Hồi trẻ, có thể mình nghĩ có con cho vui nhưng đến tuổi này tôi lại nghĩ, không có con là điều tốt hơn. Càng sống, tôi càng thấy sự tồn tại của mình trên trái đất này không giúp ích gì ai hết. Ngược lại, mỗi chúng ta đang góp phần tàn phá trái đất.” Tôi cho đó là một tâm sự thẳng thắn về nhân sinh và có liêm sỉ. Liêm nghĩa là ngay thẳng, không nhận những cái không phải của mình. Sỉ, biết tự hổ thẹn.

Phải có liêm sỉ thì chúng ta mới giới hạn được cái nhu cầu vô độ của bản thân, và có khả năng tự ngượng với chính mình, chứ không phải là chỉ biết xấu hổ khi bị bắt gặp lúc làm chuyện xấu. Vấn đề là chúng ta bày ra quá nhiều cách để thỏa mãn sự sinh tồn của bản thân mà hiếm khi xem xem sự sinh tồn của mình có cấp bách đến độ liên tục đạp đổ những hàng rào giới hạn nhu cầu của mình không. Về mặt ngôn từ, chúng ta viện nhiều thứ như là “quyền mưu cầu hạnh phúc” nhưng rồi lại sẵn sàng đề ra những thứ trên quyền như “đặc quyền”, “siêu quyền” như một thứ còi hú mở đường át những tiếng còi đang hỗn loạn. Thế là luật có thứ ngoài luật, hiến pháp có thứ vi hiến, chúng ta nói năng, bàn bạc về chúng tới mức như cơm bữa. Và trên các trang mạng hay báo chí chuyên khai thác “lộ hàng” hoặc giật gân, dễ dàng thấy những vạch trần, những sỉ vả hả hê mà ngỡ như đó là một cách cầm cân nảy mực văn hóa.

Nhưng những thứ vạch trần, sỉ vả ấy không làm ai sợ, mà lại thấy tấp nập đông vui, bởi vì người ta thấy ồ hóa ra là chiêu trò, chứ không phải là mấy nhà cầm cân đó đưa ra được giá trị thay thế nào. Khi chiêu trò cứ xảy ra đều đặn, chúng thành công thức cho hành vi sống. Thậm chí khi bị chê bai thì chủ nhân các chiêu trò sẵn sàng sửng cồ và hạ thấp những người có lựa chọn khác. Và từ đấy, lối sống càn rỡ và bầy đàn có cơ trở thành một thứ tân bảo thủ. Ở đây, chúng ta có hai nửa ranh giới của một xã hội có văn hóa: liêm sỉ của cá nhân và pháp trị của nhà nước. Văn hóa giống như một phản ứng hóa học chỉ xảy ra khi có điều kiện cần và đủ của cả hai yếu tố đó. Hài lòng với thực tế văn hóa đang có, có lẽ là vì chúng ta không nghĩ đến những chân trời khác, hoặc có nghĩ đến nhưng liêm sỉ của mỗi người lại không đủ để ta tự xấu hổ.

Di sản hay rác

2012-01-14T16:54:00.002+07:00

Cuối năm,như thường lệ là gia đình tôi dọn dẹp nhà cửa. Ngoài những thứ dễ dàng phân loạicũ mới, thứ dùng tiếp và thứ thải loại là quần áo, thì thứ mất thời gian nhấtlà sách vở, thư từ và đồ lưu niệm.

Lý do dễ hiểunhất là quần áo hoặc đồ gia dụng là những thứ thiết thực, nên ranh giới giữacòn dùng được và lỗi mốt thật rõ ràng. Nhắm mắt cũng biết cần bỏ cái gì đi. Cònnhững thứ thuộc phạm trù “tinh thần” kia, thật khó xử. Sách cũ có ngày sẽ đọc lại.Thư từ của thời chưa có email là những gì lưu giữ tình cảm. Đồ lưu niệm là nhữngthứ đánh dấu những chuyến du lịch, những lần sinh nhật hay lễ Tết. Đó là nhữngthứ được bày nghiêm ngắn trong giá sách, trên kệ hoặc treo tường, có tính chất“văn hóa”. Chúng tựa như những món đồ trưng bày trong một bảo tàng. Dù cũng chỉvài chục năm, chúng cũng đáng được xếp hạng di sản của nhà tôi.

Trong khitôi và những người “hiếu cổ” như mẹ tôi đắm chìm trong việc nâng lên đặt xuốngnhững món đồ chẳng nỡ vứt đi thì bố tôi tỏ ra tỉnh táo, thuộc phe “chủ nghĩa tốithiểu”, thốt ra một câu có vẻ phũ phàng: “Toàn là rác!”

Phe hiếu cổvặc lại: Rác là thế nào? Bao nhiêu tiền của rồi công phu ngần ấy năm?

Phe tối thiểu:Bảo là sách sẽ đọc lại, nhưng “sẽ” là lúc nào? Sẽ mang đồ lưu niệm ra ngắm lúcnào? Hay là để bụi mười năm giờ mới mang ra phủi? Cái gì sau hai năm không sờ đến,giải tán khẩn trương! Nếu không, cái nhà này thành bảo tàng của toàn những thứvô dụng.

Lý lẽ của bốtôi làm cả nhà nao núng. Có những cuốn sách sau mười năm đọc lần đầu, tôi chưahề giở lại. Và không ai ở gia đình tôi đọc cả. Những quyển sách hướng dẫn du lịch,những tấm bản đồ các thành phố tôi đã đi, dự tính găm lại để làm tư liệu viếtbài, tôi đã quên khuấy mất. Thư từ của một thời, ghi chép những dặn dò hỏi hanlặt vặt của chị tôi khi đi nước ngoài, rồi những tấm thiệp sinh nhật xinh xẻo, ghinhững lời chúc đầy âu yếm, giờ giăng đầy bụi ở ngăn kéo. Những bức tượng nho nhỏ,những món đồ điêu khắc tầm tầm mua ở những nơi đi tham quan mà tôi dự định làmhẳn một cái tủ trưng bày, giờ vẫn chất đống bên nhau ở một góc giá sách, chỉ vìtủ trưng bày vẫn chưa có. Tóm lại, để phân loại và cân nhắc xử lý những món đồnày, cần cả một núi quyết tâm và kỹ năng bảo tàng. Hay là chúng ta chỉ biết cầnmẫn lau chùi và lại xếp đặt lần nữa, đầu hàng trước sức nặng của quá khứ vàcông của đã bỏ ra.

Khi đi du lịchnước ngoài, tôi luôn phải kiềm chế để tránh việc mua thêm những món đồ lưu niệmnày nọ. Món đồ nào cũng tinh khôn cài cắm một vài chức năng này nọ để du khách đỡáy náy khi tha về làm chật nhà. Khi mua một món đồ như vậy, ta cứ tưởng nhưmình đã có thể mang được cả không gian ở nơi đó, những di sản của nhân loại màvề tái hiện trong phòng ngủ nhà mình. Nhưng sự thật lúc này thì ngôi nhà tôi chẳngkhác một viện bảo tàng thập cẩm những món đồ đều bị bụi như nhau nhưng cộc lệchvà chẳng gây một không khí gì ngoài sự bề bộn.

Nhưng nếutheo bố tôi, thì chúng ta sẽ sống ở cuộc đời này với “chủ nghĩa tối thiểu” màkhông giữ lại cuốn sách nào, một bức hình nào hay một món quà có ý nghĩa ghi dấumột thời khắc quan trọng hay sao? Bản thân tôi còn in cả mấy cuốn sách, ai cũngnhư bố tôi thì tội nghiệp cho tôi quá. Bố tôi còn có cả mấy tấm huân chương vàgiấy mừng thọ lồng khung kính cơ mà! Thật khó mà xét rằng cái nào là “di sản”,cái nào là rác. Đến đống rác của người La Mã cổ đại còn được các nhà khảo cổ bớira như những di sản của nhân loại.

Dẫu khôngnói ra, nhưng cả hai phe hiếu cổ lẫn tối thiểu ở nhà tôi đều ngậm ngùi với ýnghĩ: ngần ấy năm sống trên đời, mình đã để lại bao nhiêu là thứ, mà thực sự thứnào là di sản đây? Hay đã đến lúc phải nói câu “cọp chết để da, người ta chết đểrác”.

Nhưng điềulàm tôi nghĩ mãi là suốt thời gian khi những món đồ kia được tôi rước về, tôiđã học được gì từ chúng. Tôi đã cày xới được bao nhiêu từ đấy, hay chỉ đọc lớtphớt một lần rồi bỏ, rồi những món đồ xinh đẹp chỉ bắt mắt tôi lúc bỏ tiền ramua, khi về đến nhà, bị trưng một cách lạc lõng trong tủ kính. Rõ ràng là nămnày qua năm khác, sự vô dụng của những món đồ đó không cho tôi một bài học nào.Nếu nhân loại diệt vong, Trái Đất nổ tung chẳng hạn, người ta tiếc nuối ngần ấydi sản của hàng ngàn năm tan vào tro bụi. Cá nhân tôi thì sao, liệu tôi có tiếcnhững thứ kia không, những thứ gia đình tôi tranh cãi nhau đấy là di sản hayrác. Cho dù chúng cũng thành tro bụi cả thôi.

N.T.Q

(Tạp chí Đẹp 1-2012)

Dư vị của phiêu lãng

2012-01-11T18:25:00.001+07:00

Dĩ nhiên là tôi không biết gì về nhạc sĩ Canh Thânngoài mấy bài hát xa xưa của ông. Nhưng đây đó giữa những dòng hồi ức về lịch sửtân nhạc và cái gọi là ngành công nghiệp giải trí sơ khai của nước nhà ở một HàNội cũ, thì Canh Thân là một nhân vật xuất hiện không ít lần. Cái thời mà vănhóa Pháp với sự điệu đà, lẳng lơ và rất chi là “tráng men” của nó đã kịp sinhra một thế hệ thanh niên vui thú với ánh đèn sân khấu, với những etiquette du nhập từ Tây phương. Mặc Âuphục, đi xe đạp và uống cà phê, thay vì áo dài khăn đóng, đi xe tay và uốngtrà, kèm theo là những quy cách của một lối thưởng thức được cổ vũ như là đạidiện cho sự tân tiến.

Đều là sản phẩm cây nhập nội, trong khi cao su vốngây ấn tượng hãi hùng “đi dễ khó về” của đời phu phen thì cà phê chỉ vẳng lại xứBắc Kỳ như một thứ sản phẩm thượng lưu. Cà phê vốn dễ thấy ở Sài Gòn, nhưng sựcó mặt của nó trong đời sống Hà Nội chỉ nổi lên khi đường sắt Đông Dương khánhthành năm 1936, đi mất 40 giờ, nhanh hơn so với đường tàu biển đi cả tháng trời.Khi ấy cà phê mới có được giá rẻ hơn và bán rộng rãi hơn. Quán cà phê ra đờinhiều hơn, nhờ vào sự tăng trưởng của tầng lớp công chức và trung lưu đô thị.Nhưng hình như còn phải chờ một thứ gì đó để hoàn tất nốt hình ảnh của chúng.

Như người ta kể lại, Canh Thân là một giọng ca đã biểudiễn ở trên sân khấu Nhà hát Lớn Hà Nội vào những năm 1953-1954. Nhưng chừnghai thập niên trước đó, ông là một trong số những thanh niên Hà Nội cuốn theotrào lưu “bài ta theo điệu Tây”, nghĩa là đặt lời Việt cho các bài hát Pháp đượcphổ biến ở Hà Nội qua các đĩa nhạc 78 vòng, phát ở các cửa hiệu và các quán rượumà đa số giới trẻ chỉ có thể đứng ở ngoài cửa nghe lén. Canh Thân là một ngườisay mê ca sĩ Tino Rossi, một giọng ca trữ tình Pháp gốc đảo Corse, tham gia hội“ái Tino” và thậm chí lấy nghệ danh là Tino Thân. Giọng hát mùi mẫn và những lờica yêu đương có phần phóng túng của những bài hát Pháp thời đó đã phủ sóng ảnhhưởng lên lớp thanh niên Hà Nội.

Truyền thống ái tình và hoan lạc của ngườiPháp chắc ít nhiều đã tác động đến lối sống giới này. Thời gian đã làm lạc nhiễuthông tin, nên đâu là ái tình thực, đâu là trăng gió thì chúng ta chỉ có thể phỏngđoán. Giữa những câu nhạc phóng túng, mời gọi: “Đi với tôi đến chân trời xa, đếnsuối mơ là nhà của ta” là những thiết tha ảo mộng: “Mong trông thấy bóng cô nàng. Thì trong lòngchàng mới yên.” Lúc đó, những cô hàng càphê đã lên ngôi hoa hậu trong cuộc thi các nhân vật của tân nhạc, trước hết lànhờ Canh Thân.

Canh Thân là dân Hải Phòng, là cậu của nghệ sĩ cảilương Ái Liên. Mấy người chị của Canh Thân đều là diễn viên cải lương. Bản thânông lại say mê nhạc mới và hát phụ các bài tân nhạc trong gánh hát của Ái Liên.Chừng ấy xuất xứ cũng khiến cho cuộc đời của ông có phong vị phiêu lãng. Mộtnhân vật sống cùng thời đã kể lại: “Các ca sĩ thời gian này hầu hết đều đơn ca,hiếm thấy có song ca… Chỉ một lần vào dịp đầu thu năm 1952, tại Nhà hát Lớn HàNội trong một buổi văn nghệ nào đó, có cặp ca sĩ Tâm Vấn và nhạc sĩ Canh Thân dắttay nhau ra nhún nhảy song ca mấy bài hát thể điệu swing nhộn nhịp của CanhThân như ‘Túi đàn’, ‘Đi với tôi đến chốn trời xa’. Lối trình diễn sống động màngổ ngáo của cặp Tâm Vấn - Canh Thân vào lúc đó thật lạ, mới thấy lần đầu.” (ĐỗVăn Minh – Hà Nội 1948-1954: những nămtháng cũ).

Ca sĩ Tâm Vấn (1953)

Qua mấy chi tiết được kể lại, ta có thể thấy CanhThân là một nghệ sĩ trình diễn đa năng, một đứa con lai của nền văn hóa giaothoa Đông-Tây. Nhờ vào tên của ông, ta biết được ông sinh năm 1920, năm CanhThân, thừa hưởng một cách đặt tên thật Việt Nam, nhưng không khí giao thời mưaÂu gió Á đã nhào nặn nên một Canh Thân rất Tây. Gia đình lại chuyên nghề hát cảilương, một loại hình ca kịch dân gian có ít nhiều pha trộn sân khấu Pháp, sống ởthành phố cảng Hải Phòng, cửa khẩu lớn nhất Bắc Kỳ đương thời, Canh Thân thamgia nhóm Đồng Vọng của Hoàng Quý, cái nôi cho nhiều nhạc sĩ như Văn Cao, PhạmNgữ, Tô Vũ viết những bài hát cổ vũ lòng tự hào dân tộc cũng như những bài tìnhca đầu tiên của tân nhạc. Canh Thân có vẻ như là một người rong chơi, lãng tử,nói theo kiểu bông đùa bây giờ là “nhạc nào cũng nhảy”, nhưng có lẽ không sai.Ông là nhạc sĩ của những giai điệu có chất hài hước, rộn ràng, nhạc sĩ của nhữngthú vui thị thành.

Người ta hay nói đến sự chín muồi. Hình như phải đợi đến lúcấy, năm 1951 ở một quán cà phê tản cư chiến khu III, vùng chợ Đại – Cống Thần(Ninh Bình), khi cà phê đã trở thành một thứ đồ uống phổ biến giữa một khônggian có phần tạm bợ của thời chiến, giữa một trạng thái của một anh chàng còngiữ máu văn nghệ lãng mạn đi kháng chiến, thì Canh Thân mới viết được Cô hàng cà phê. Nhưng bài ca không tả càphê, thậm chí chỉ có một câu tả về đồ uống thì lại là “nâng ly trà ướp sen ngạtngào”, mà chủ yếu tả về “cô hàng với bàn tay ngà”. Cà phê hay các món ăn này nọhãy còn chưa đến thời được đưa vào ca khúc như một đối tượng thẩm mỹ độc lập.Nhưng tinh thần về một nơi chốn thưởng thức đã bắt nguồn từ một cội rễ văn hóamà chúng ta đã nói tới.

Quán cà phê của Canh Thân, của những nghệ sĩ thời đấydù ở đâu hay Hà Nội, nhưng toát lên một tinh thần những quán cà phê Paris haynhững kinh đô nghệ thuật, nơi người ta dễ gặp thi hứng từ sự cọ xát của nhữngsáng tạo. Người ta đến để uống cà phê thì rõ rồi, nhưng còn đến để giao lưu, đểđua tranh làm bật lên được sự khác biệt của mình, và để thông báo với đời làmình vẫn còn sống, còn yêu và còn sáng tác. Pha cà phê không phải là việc quá cầukỳ, và rửa ly tách cũng không khó, nhưng ra quán ngồi là cả một ý thức về khônggian. Quán cà phê đương nhiên khác quán nước chè, và cũng khác quán rượu, hầmbar. Câu chuyện mà Canh Thân kể đến ở chợ Dầu (là cái tên đã thay đổi so với thựctế), về một cô hàng có thật (là ca sĩ Thái Hằng, sau này là vợ nhạc sĩ PhạmDuy), thật ra không khác gì chuyện đời ở những ca lâu tửu quán khắp thế gian,nơi những khách trăng nước ghé qua ngắm cái đẹp yêu kiều nữ tính hòng làm dịu sựgay gắt bụi bặm đường trường.

Côhàng cà phê cũng thừa hưởng một cách kể truyện catruyền thống, mở đầu bằng giọng ngâm, rồi có sử dụng câu sáu của Truyện Kiều: “Lơ thơ tơ liễu buông mành, cho hay cái sắckhuynh thành…” rồi ngắt nhịp đảo phách như hát trống quân. Bài hát dành chogiọng nam đã ghi dấu đậm nét hơn trong đề tài quán ven đường, nơi tài tử giainhân nan tái ngộ, mà những Tình kỹ nữ,Bên cầu biên giới của Phạm Duy, Tìnhnghệ sĩ của Đoàn Chuẩn-Từ Linh cũng có lấy cảm hứng từ bối cảnh đó. Nhưngcũng là những tâm sự ngổn ngang của một thế hệ mang cái lãng mạn ra bày đặt giữathời bom đạn:

-Đêm nay đôi ngườikhách giang hồ/Gặpnhau tình trăng nước/Sánh vai nhịpbướcgiang hồ/ Kề vai ước xây nhà bên suối…

-Em đến bên tôi một chiều khi nắng phai rồi/ Nắng ngừng đây bên chiếc cầu biêngiới…

-Đây khách ly hương mấy thu vàng ấm/ Nơi quán cô đơn mơ qua trùng sóng…

Canh Thân mất tại Sài Gòn vào đầu những năm 1970, vàgia tài âm nhạc để lại của ông có lẽ nổi bật nhất vẫn là Cô hàng cà phê, bởi sức gợi biểu tượng của nó. Ở đây, cà phê chỉ làcái cớ, nhưng nó là vật chứng của một kỷ niệm, của một đời sống phồn hoa đã đểlại sau lưng. Cà phê là vật ký thác cho một ám ảnh vô thức mà người nhạc sĩ vôtình hay hữu ý đã gọi ra. Vì nó không nằm trong các biểu tượng truyền thống nênsự có mặt của nó vẫn nằm trong cái khung âm nhạc của truyện ca mang âm hưởngnét nhạc cổ truyền, khá giống với một ca khúc nổi tiếng khác là Cô hàng nước của Vũ Minh, dù ở đấy là một cô hàng nước chè xanh ở đầu làng Ngũ Xã…Nhưng tinh thần phóng túng, tay chơi của một văn hóa ảnh hưởng Tây phương đãchi phối mạnh lời ca đến mức, chỉ cần hai chữ “cà phê” đã đủ đẩy bài hát lênthành một biểu tượng của ái tình mang màu sắc đô thị, mà ở đây là Hà Nội kiểuPháp.

Vì thế, nhiều tuyển tập nhạc đã không ngần ngại xếp Cô hàng cà phê của Canh Thân vào số nhữngbài ca Hà Nội. Và dường như nó cũng là đại diện hiếm hoi của dòng nhạc tiền chiếncó nhắc đến cà phê. Một sự hiện diện độc nhất nhưng khiến người ta nhớ mãi, nhưdư vị cà phê ngon trên lưỡi khách khi đã lên đường tiếp tục tha phương, và lữ kháchngẩn ngơ nghĩ đã thực có mùi vị đó sao?

Nguyễn Trương Quý

(Thế giới Cà phê 1.2012)

+ Tham khảo bản nhạc:

Gánh rạ rơm vào phố

2012-01-10T18:08:00.000+07:00

Thậtđáng ngạc nhiên, trong khi rất nhiều thứ được xếp vào danh sách “bảo tồn” củaHà Nội có hẳn khuôn khổ, chương trình hay thậm chí nghiên cứu hàn lâm mà sự tồntại của chúng lay lắt, thì một thứ có vẻ chẳng theo lề lối gì lại có thể chắcchắn tồn tại qua dâu bể. Ấy là hàng quà rong.

Xin nóingay từ đầu là tôi không cổ vũ và không phải tín đồ của ăn vặt vỉa hè. Nhưng đãđụng đến cái gì được coi là “vẫn như ngày xưa” hay hơn thế, là mang tinh thầnHà Nội ngày trước, theo cái nghĩa thời Kẻ Chợ hay thời Pháp mà vẫn còn đến giờ,thì hàng quà rong dường như đã là đối thủ đáng gờm của bất cứ “đặc sản văn vật”nào. Chắc chắn là cái sự tích “Tôi ở Tây Hồ bán chiếu gon” của Thị Lộ đã hé mởcông việc đi bán rong hồi ấy, khi Hồ Tây nằm ở khá xa Kẻ Chợ và khó lòng có chợbúa gì ở hồ Dâm Đàm hoang vu, nơi Dư địachí của chính Nguyễn Trãi cũng chỉ nói là có cá to. Hồ Tây là nơi có nguồnlợi thủy sản, với vài ba hành cung nhỏ bé, nằm ở bên ngoài thành thị. Và Thị Lộcó muốn bán được hàng, phải ra 36 phố phường. Một cô gái bán hàng rong đã lọtvào mắt xanh vị đại thần và rồi trở thành một nữ học sĩ – một ước vọng khôngthay đổi của dân gian. Ba thế kỷ sau, ta lạc vào không khí của chợ đền Bạch Mã,tấp nập mà hỗn loạn, thừa cơ cho kẻ cắp gây chuyện như trong Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ. Chỉhàng rong mới tạo điều kiện cho những chuyện như bọn xấu trà trộn, móc túi, cướpgiật, ăn quỵt… những thứ đừng hòng qua được mắt các bà bán ngồi có cửa hàng.Còn thời Thạch Lam thì ông có hẳn một ghi chép về ăn quà trong Hà Nội băm sáu phố phường. Ông nhận xét:“Trong một ngày, không lúc nào là không có hàng quà. Mỗi giờ là một thứ khácnhau; ăn quà cũng là một nghệ thuật: ăn đúng cái giờ ấy và chọn người bán ấy, mớilà người sành ăn.” Qua những ghi chép của các vị nói trên, hàng quà rong xưanay không khác nhau mấy! Có lẽ trang phục người bán và người ăn khác, cái dụngcụ quẩy gánh đi hoặc cái bát, đôi đũa có khác, nhưng công năng và tinh thần vẫnvậy.

Trên phố Nguyễn Thiệp

Vậy hãynói về hàng quà rong bây giờ, thứ vật vờ xiêu vẹo trên vỉa hè các đường phố HàNội nhưng lại bền bỉ từ sáng tinh mơ đến nửa đêm gà gáy, mùa nào thức nấy, từnăm này qua tháng khác. Kinh tế đói kém vẫn có hàng quà. Anh cu Tràng trong ngàyđói vẫn tán cô gái cơ nhỡ bằng câu: “Muốn ăn cơm trắng với giò. Lại đây mà đẩyxe bò với anh”. Nghĩa là dù mơ ước viển vông, nhưng nó là một hiện thực anh tatừng trải nghiệm về món ăn cơm gánh. Chính một người bán hàng quà đã cho món đặcsản giò có cái tên đặc biệt: giò Lụa. Bà phó Lụa quê làng giò chả Ước Lễ (ThanhOai) ra ngồi nhờ ở hiên nhà 118 Hàng Buồm bán hàng cơm ghế đã bán kèm giò vớicơm trắng, rồi món ăn ngon bình dân đã đi vào mâm cỗ sang trọng đất Hà Nội vàcái tên của bà đã thành tên món. Còn trong kết cục thiên truyện đặc sắc của KimLân, thì cái gia đình “vợ nhặt” đùm bọc nhau bằng nồi cháo cám. Kỷ niệm lần đầugặp Nguyễn Bính của Tô Hoài là nhà thơ sai đàn em mới quen: “Vào nhà bánh giò ‘Đờ-măng’ chỗ kia, mua dămchiếc nhé, năm chiếc cũng không thừa đâu. Từ sáng, tớ chưa được miếng nào vào bụng.”Ta đoán được hàng bánh giò ấy là hàng rong, vì “ở xế cửa toà báo hàng ngày Trung Bắc tân văn gần vườn hoa Cửa Nam, bêncái nhà gì của Tây mà người ta gọi là nhà ‘Đờ-măng’ và cũng thành tên hàng bánhgiò cạnh đấy”, nghĩa là địa chỉ phải dựa dẫm những mặt tiền, chứ bánh giòkhông phải là món đủ sang để có hẳn một cửa hiệu!

Thịt chó chợ tạm Hàng Da, phố Phùng Hưng - Hàng Hương

Nhưng chắcchắn số lượng hàng quà rong Hà Nội đầu thế kỷ 21 này chẳng thời nào địch được.Với số dân đông chưa từng có, thì 6 triệu cái mồm ăn nhiều (và có thể kéo theolà sành ăn) của dân Hà Thành phải cần nhiều kiểu phục vụ ăn uống mới thỏa. Khicác chợ kiểu cũ dần nhường chỗ cho các trung tâm thương mại như chợ Hàng Da, chợHàng Bè, chợ Cửa Nam, những cái chợ to nhất khu phố cổ có bán đồ thực phẩm chỉcòn lại khu chợ Bắc Qua (chợ Đồng Xuân đã từ lâu chỉ bán đồ khô và hàng tiêudùng). Các hiệu ăn cũng nhiều, dường như phố nào cũng có hàng ăn, nhưng nhữngmón lắt nhắt kiểu dưới ba mươi nghìn một suất thì đa phần là ở các hàng bán vỉahè hoặc quẩy đi rong. Để tiện so sánh, tôi quy đổi ba mươi nghìn đồng tươngđương 1 đô la rưỡi, để sau này ai đọc dễ hình dung về cái thời mà một bữa ănngoài hiệu có thể đến triệu bạc! Nghĩa là hàng quà rong có ưu thế giá rẻ, bàybiện gọn và ăn nhanh.

Quán bún trước cửa một biệt thự cũ trên phố Tuệ Tĩnh

Về bảnchất, hàng bán vỉa hè tuy cũng gọi là có địa chỉ, chẳng hạn bánh gối Lý Quốc Sưhay bún thang bà Đức phố Cầu Gỗ, nhưng chả khác gì hàng di động. Vì khi cần,các hàng này thu dọn “chiến trường” rất nhanh, sáng ra thì mặt bằng đã có hàng khác sử dụng. Gọi là mặt bằng cho đúng kiểu chữnghĩa thời sốt đất sốt nhà ở Hà Nội bây giờ, chứ thực tế có ba mét vuông cơi nớira vỉa hè, bày hai bộ bàn ghế nhựa là hết diện tích. Có khác gì cái thời bánhgiò Đờ-măng “ngon có tiếng” của Nguyễn Bính ngồi xế cửa tòa báo, những địa chỉcó vẻ rất đỗi xê dịch nhưng đã làm nên một quy ước chất lượng ẩm thực và xa hơnnữa, là lối sống của dân Hà Nội?

Nhữnghàng quà rong vì thế không nhất thiết là phải đi loanh quanh mới bán được hàng.Đi như thế, trật tự viên dễ dàng phạt. Họ sẽ chọn một địa điểm tương đối cố định:tường một nhà nào đấy không trổ cửa ra, gốc một cái cây to, hay một bãi trốnghiếm hoi trong khu phố đông đúc. Nhưng nhất định phải gần các quán xá cửa hiệunhiều chị em đứng bán hàng. Đàn ông kể cũng nhiều người đi ăn quà, nhưng khôngthể so được với phụ nữ. Và cũng chỉ các bà mới đi bán các thức quà, họ hiểu nhucầu của một chị gái thèm nhạt bán bún ốc chua cay hay cốc chè ngọt khé họng. Cứnhư duyên nợ Thúy Kiều Đạm Tiên, các gánh quà rong nhằm đúng những chỗ mà cánhphụ nữ năng lui tới, dễ bề tụ tập và sì sụp ăn uống tự nhiên như thể đang tâm sựkiếp đoạn trường. Gần xa nô nức yến oanh…

Quán bún ốc lạnh của bà Lan ở phố Bùi Thị Xuân

Phụ nữ vẫnbị xem là mang tính âm. Nhưng ẩm thực là một thứ tích vào người, chẳng biếtmang tính dương hay âm, nhưng thị trường hàng quà sôi động như bây giờ, chỉ cóthấy tăng lên, như rất nhiều hàng quà bán đắt hàng không thể hình dung nổi. Mặcdù khung cảnh ăn uống thì có khi rất nhếch nhác tệ hại: cống rãnh lộ thiên ngaydưới chân, bàn ghế nhem nhuốc, giấy rác bừa bãi, bếp than tổ ong độc hại, chủquán nói năng đanh đá điêu ngoa… nhưng đắt hàng quá nên dường như các chủ hàngnày không thấy cần phải nâng cấp hàng quà rong của mình thành một cửa hiệu sángđẹp, phục vụ chuyên nghiệp như những tiêu chuẩn dịch vụ này nọ. Oái oăm ở chỗ,đã có nhiều quán hàng vỉa hè được đầu tư thành cửa hiệu, có địa chỉ và trangtrí rình rang, nhưng lại không còn đông khách. Lời giải thích đã có từ thời ThạchLam: Các hàng quà Hà Nội không giữ được phẩm chất bền bỉ. Cứ ngon và tử tế mộtthời gian là đi xuống. Khi “bánh cuốn bà Hoành” chỉ là một gánh nhỏ bán ở vỉahè phố Tô Hiến Thành, ai ăn cũng thấy ngon vì bánh cuốn Thanh Trì này ăn thơmmát, nước chấm dịu ngọt, miếng chả giòn thanh ăn vừa miệng. Nhưng khi hiệu nàycó hẳn vài ba cửa hàng cũng ở khu phố ấy, có biển hiệu hoành tráng thì nhữngđĩa bánh đã tráng sẵn mang ra nhanh đấy nhưng ăn vừa cứng vừa nguội, miếng chảcứ bợt bạt như viên bột, nhân viên bưng phục vụ bày trên bàn lấy lệ, đến mức nướcmắm sánh cả ra bàn… thì hàng quà này chứng minh cho vấn đề trên mà ai cũng biếtở đất Hà Nội.

Làm saođể thoát khỏi tâm lý khi mình “nhược tiểu”, chỉ là những gánh hàng rong thìmình kiểm soát được chất lượng và hình ảnh thương hiệu, còn khi đã hoành tránghơn thì sinh ra việc “ta nâng cấp lên nghĩa là ta đáng được đề cao hơn”? Có mộttâm lý hãnh tiến phảng phất trong lối làm dịch vụ ẩm thực Hà Thành, mà hàng quàrong tưởng như ít bộc lộ, lại là nơi sẽ phơi bày khi có cơ hội. Rất nhiều chủhàng ý thức sự ngon và thú vị của hàng mình, sinh ra một thói tật là bỗ bã theolối tương xứng với địa điểm tạm bợ mà mình đang đặt cái nồi nước dùng lên đấy. Cáisự tự tin về chất lượng của mình cũng bị ảnh hưởng từ thời thực phẩm phân phốikênh mậu dịch, cộng thêm tư tưởng “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” rất Nhophong, nên mặc cảm tự ti bị đội lên thành sự đanh đá, đáo để. Nhiều người bánhàng Hà Nội nghĩ mình có cái quyền nói ác với khách, như một cách “nói cứng” khẳngđịnh uy tín của hiệu mình!

Nhưng hàngquà rong Hà Nội khó mà đợi được một vị trí bề trên như thế. Nhiều năm gần đây,dưới áp lực của việc quản lý trật tự đô thị, hàng quà rong gặp nhiều khó khăntrong việc duy trì hoạt động của mình. Khi các chợ truyền thống dần được thaythế, thì đại diện vệ tinh của chúng là các gánh quà rong cũng chỉ làm tiếp nhiệmvụ cung ứng trong giai đoạn giao thời. Tương lai của chúng sẽ như thế nào? Ở nhữngthành phố hiện đại khác trên thế giới, những hàng quà rong vẫn có, nhưng vaitrò và mức độ ảnh hưởng của chúng đến cư dân không thể bằng như ở Hà Nội haySài Gòn. Đến đây phải nhắc tới sự đóng góp của truyền thông, phim ảnh, từ chươngvà thi ca. Bên cạnh tập bút ký về Hà Nội nổi tiếng của Thạch Lam ta đã kể là nhữngthiên truyện óng ả Cô hàng xén củaông, Gánh hàng hoa của Nhất Linh-KháiHưng, rồi cả một series ca khúc về các “cô hàng” của các nhạc sĩ tiền chiến: Côhàng nước, cô hàng cà phê, cô hàng hoa và đọng lại với những bức tranh lụa củaNguyễn Phan Chánh qua dáng vẻ tần tảo của người phụ nữ quẩy gánh trên vai, mặcbộ quần áo tứ thân, đội nón thúng cắm cúi bước trên đường trong mưa phùn gió bấc…Dĩ nhiên, bán hàng quà rong còn có đàn ông như các chú Khách bán dầu cháo quẩyhay sực tắc (tức là phở), những món ăn nóng đòi hỏi người gánh bán phải có sứckhỏe, nhưng ngay từ đầu hình ảnh nữ tính đầy chịu đựng đã được đồng nhất vớigánh quà rong: Quanh năm buôn bán ở momsông, nuôi đủ năm con với một chồng…

Gầm cầu Long Biên - phố Nguyễn Thiện Thuật

Ở đây,Hà Nội trưng ra một đặc điểm riêng biệt của nó: sự hợp tác giữa những khía cạnhđến là mâu thuẫn nhau. Gánh hàng rong mang thực tế của sự rẻ mạt, lam lũ, bụi bặmvà vạ vật lộ thiên, nhưng lại chưng cất lên cái tinh túy của món ngon, của sựtươm tất vun vén trong một bát bún, của sự lãng mạn đột xuất của tinh thần chuộngđẹp (ngon chính là một vẻ đẹp của món ăn!) và hơn thế, một cảm giác bất biến vềsức sống mang tính dân dã của người Việt. Gánh hàng rong chính là một sự bất ngờcủa Hà Nội, chúng len lỏi khắp nơi và có mặt ở ngay cạnh những nơi tưởng như xahoa nhất. Cứ vào các buổi trưa quanh các khu cao ốc sang trọng gần Bờ Hồ, dễ thấycác nam thanh nữ tú nhân viên văn phòng dù mặc quần áo giá cả triệu bạc ngồitúm tụm quanh các hàng quà trên vỉa hè. Bên cạnh việc cạnh tranh vô địch về giávới các quán ăn cố định, thì sự phong phú và độ ngon miệng của các thức quàtrưa luôn hấp dẫn những cái mồm sành ăn của giới chức văn phòng hạng trung.

Vỉa hè cạnh nhà thờ Hàm Long

Hàng quàrong đã giải quyết vấn đề kinh tế gia đình và việc làm cho rất nhiều ngườinghèo ở các vùng ven và ngay trong Hà Nội. Chưa nói đến những mỹ từ mà người tahay tận dụng quá đà như “văn hóa ẩm thực” hay “hồn cốt món ngon Hà Thành”, thìnhững cái bếp di động này đã làm ấm dạ dày của hàng triệu cư dân thủ đô, trongkhi các cơ sở hoành tráng hơn không đáp ứng được. Quà đương nhiên khác với cơm,nhưng hình ảnh người bán hàng quà có sự gần gũi như người mẹ, người chị, ngườivợ ở nhà, vì thế những món quà Hà Nội là một ánh xạ của nếp nhà ở ngoài đườngphố. Gia đình người bán hàng sống sao, họ sẽ phục vụ thức quà cho khách vậy.Nhìn vào cách thức trình bày các đồ ăn chế biến, một đĩa thịt gà đã tinh chế xếpcó ngọn, một bát hành chẻ trắng muốt, những đĩa bún gọn gàng như vừa rây xonglà thấy được mức độ đảm đang của chủ hàng với tổ ấm mà khách không được trực tiếpchứng kiến. Một quán ăn dù thức ngon nhưng xung quanh nhiều giấy rác ắt đem lạitín hiệu về một bà nội trợ hơi bị cẩu thả và thiếu chu toàn.

Hàng cơm phố Hòe Nhai

Hàng quàrong Hà Nội tiếp sức cho những làng nghề ven đô, dường như là thứ khả dĩ chốngchọi lại với cơn sốt đô thị hóa. Bún Phú Đô, bánh cuốn Tứ Kỳ, giò chả Ước Lễ, đậuphụ Hoàng Mai còn rôm rả ở các mẹt bún đậu mắm tôm, bánh cuốn chả quế, trongkhi cốm Mễ Trì đã lép vế với thịt chó Mễ Trì! Mà giờ cũng không chắc được có phảisản vật các làng ấy làm ra không, hay những chủ hàng quà ranh ma cứ nói bừa chođắt khách. Nhưng rõ ràng là, như sức sống hàng trăm năm của những hàng quà rongđã chứng tỏ, bây giờ lại đến lượt chúng là thứ kháng sinh mạnh cho công cuộc cầmcự của Hà Nội cũ, một Hà Nội quê quê tỉnh tỉnh, ngửi thấy cả mùi rạ rơm theo nhữnggánh quà đi vào phố.

NguyễnTrương Quý

(Phụ nữ TPHCM Xuân)

A Christmas Memory (Truman Capote)

2011-12-24T11:55:00.001+07:00

(Truyện Ký ức Giáng sinh của Truman Capote, rút từ tập Bữa sáng ở Tiffany's - Phạm Hải Anh dịch)

Hãy hình dung một buổi sáng vào cuối tháng Mười một. Một sáng chớm đông hơn hai mươi năm trước. Hãy ngắm căn bếp một ngôi nhà cũ rộng rãi ở thị trấn. Nổi bật nhất là cái bếp lò to tướng, đen bóng, nhưng cũng có cả một chiếc bàn tròn lớn và một lò sưởi với hai chiếc ghế xích đu đặt phía trước. Hôm nay là ngày đầu tiên cái lò sưởi bắt đầu réo lên khúc mùa đông của nó.

Một người đàn bà vớimái tóc bạc xén gọn đang đứng cạnh cửa sổ bếp. Bà đi một đôi giày tennis và mặccái áo len lụng thụng màu xám trùm ra ngoài chiếc váy hoa sặc sỡ mùa hè. Bà nhỏngười nhưng hoạt bát, giống như một con gà mái ri^{^[1]}, nhưng vì một trận ốm kéodài hồi trẻ, hai vai bà khom lại một cách tội nghiệp. Gương mặt bà rất đặc biệt,hơi xương xẩu giống mặt Lincoln,sạm màu nắng gió, nhưng nó cũng rất thanh tú, có nét, mắt bà nâu vàng màu rượusherry và bẽn lẽn. “Ôi chao,” bà thốt lên, hơi thở phà khói lên kính cửa sổ,“Trời này làm bánh trái cây được rồi đây!”

Bà đang nói vớitôi. Tôi bảy tuổi, bà khoảng sáu mươi. Chúng tôi là chị em họ rất xa, nhưng sốngcùng nhau – lâu như tôi có thể nhớ được. Chủ nhà là những người họ hàng khác,và dù họ có quyền đối với chúng tôi, thường xuyên làm chúng tôi phải khóc,nhưng chúng tôi không phải lúc nào cũng quan tâm đến họ. Chúng tôi là bạn thânnhất của nhau. Bà gọi tôi là Buddy, để tưởng nhớ người bạn thân nhất của mìnhtrước kia. Ông Buddy đó chết khoảng năm 1880, khi bà vẫn còn là một đứa trẻ. Vàbà vẫn là đứa trẻ.

“Chị biết ngay trướckhi ra khỏi giường cơ,” bà nói, quay ra khỏi cửa sổ với vẻ phấn chấn đầy chủ ýtrong mắt. “Cái chuông tòa án tiếng nghe rất lạnh và rõ. Chim chóc không hót nữa,chúng nó bay hết đến xứ ấm rồi, và quả nhiên vậy. Ồ, Buddy, đừng có nhồi nhétbánh bích quy nữa và kiếm cái xe đẩy của mình đi. Giúp chị tìm cái mũ. Mình phảinướng ba mươi cái bánh đấy.”

Năm nào cũng thế,vào một buổi sáng tháng Mười một, như thể chính thức mở màn mùa Giáng sinhtrong năm, cái mùa náo nức khuấy động trí tưởng tượng và thổi bùng ngọn lửatrong tim, bà chị tôi lại cao giọng gọi “Trời này làm bánh trái cây được rồi!Kiếm cái xe đẩy của mình đi. Giúp chị tìm cái mũ.”

Đã tìm thấy mũ, mộtcái mũ rơm to như bánh xe cài những đóa hoa hồng bằng nhung đã bạc vì mưa nắng:trước kia nó là của một người họ hàng ăn diện hơn. Chúng tôi cùng mang xe, mộtcái xe nôi trẻ con sứt càng gãy gọng, ra ngoài vườn và đi vào khóm cây hồ đào.Cái xe nôi là của tôi; tức là nó được mua cho tôi lúc tôi mới đẻ. Nó được uốn bằngcây liễu gai, khá là xơ xác và các bánh xe loạng choạng như chân gã say sượu.Nhưng nó là một vật trung thành, mùa xuân, chúng tôi đẩy nó vào trong rừng vàchất đầy lên đó nào hoa, thảo dược, dương xỉ dại để trồng vào những chậu câytrên hiên, mùa hè, chúng tôi chở một xe đồ đi picnic, những cần câu cá bằng míavà kéo xuống bờ sông, mùa đông nó cũng được việc: biến thành xe kéo củi đốt từsân vào trong bếp, làm cái giường ấm áp cho Queenie, con chó săn chuột nhỏ xíu,dũng cảm, lông trắng pha vàng của chúng tôi, nó đã sống sót qua trận sốt hovirus và hai lần bị rắn chuông cắn. Giờ thì Queenie đang chạy lon ton bên cạnhxe.

Ba tiếng sau,chúng tôi trở lại bếp để bóc vỏ một xe đầy hồ đào rụng vì gió. Lưng chúng tôi êẩm vì nhặt hồ đào: chủ vườn đã rung cây thu hoạch và bán hết vụ, những quả cònsót lại thật khó kiếm, nằm lẫn trong đám lá che phủ và đám cỏ băng giá đến nảnlòng. K-rắc! Âm thanh răng rắc vui tai như những mảnh vụn của một tiếng sét béxíu khi lớp vỏ vỡ ra, nhón lấy cái hạt trắng ngà, béo ngậy, ngọt ngào và thả mẩuvàng ròng ấy vào bát thủy tinh đựng sữa. Queenie thèm thuồng liếm mép, thỉnhthoảng, bà chị lại lén quẳng cho nó một mẩu trong khi cứ khăng khăng là chúngta không được phép ăn. “Mình thì không được, Buddy. Nếu mình bắt đầu thì khôngdừng được đâu. Và khiếp chưa. Những ba mươi cái bánh.” Gian bếp tối dần. Hoànghôn biến cái cửa sổ thành một tấm gương: bóng hai chị em lẫn với vầng trăngđang nhô lên khi chúng tôi làm việc bên bếp lò trong ánh lửa. Cuối cùng, khitrăng lên khá cao, chúng tôi ném những cái vỏ cuối cùng vào lửa và thở phàosung sướng, nhìn nó bắt lửa bùng lên. Cái xe đẩy trống không, còn bát thì đầy ắp.

Chúng tôi ăn bữa tối(bánh quy lạnh, thịt lợn muối, mứt dâu) và bàn bạc chương trình ngày mai. Hômsau bắt đầu công việc mà tôi khoái nhất: mua bán. Anh đào và chanh, gừng, vanivà dứa hộp Hawaii, vỏ cây, nho khô, hạt dẻ và rượu whisky và ồ... cơ man nào làbột, bơ, trứng, gia vị và hương liệu các loại, đến mức chúng tôi phải thuê cả mộtcon ngựa con kéo cái xe đẩy về nhà.

Nhưng trước khimua bán thì phải có tiền. Cả hai chúng tôi chẳng ai có xu nào. Trừ vài khoản bủnxỉn mà mấy người ở nhà này xì ra cho (mười xu đã là ghê gớm lắm rồi), hoặcchúng tôi tự kiếm được nhờ làm mấy thứ như phụ bán hàng gây quỹ từ thiện, bánnhững giỏ dâu tự hái, những lọ mứt, mứt táo và đào nhà làm, kết vòng hoa chođám ma và đám cưới. Một lần trong cuộc thi tìm hiểu về bóng đá toàn quốc, chúngtôi đoạt giải thứ bảy mươi chín, được năm đô la. Chẳng phải vì chúng tôi biếtquái gì về bóng đá cả. Đơn giản là hai chị em cứ xông vào bất kỳ cuộc thi nàomà mình nghe nói đến: hiện giờ thì hi vọng của chúng tôi đặt hết cả vào Giảithưởng Lớn năm mươi ngàn đô để đặt tên cho một nhãn hiệu cà phê mới. (chúng tôiđề nghị là “Sáng”, và sau một lúc ngần ngừ, vì bà chị tôi nghĩ có lẽ nó hơibáng bổ, sửa thành khẩu hiệu “Sáng! Sáng danh Chúa!”). Thật ra mà nói, thương vụthực sự hời nhất của chúng tôi là làm hướng dẫn cho Bảo tàng Ngộ và Quái trongcái lều chứa củi ở sân sau mùa hè hai năm trước. Ngộ là cái máy chiếu hìnhphóng đại những tấm ảnh Washington và New York mà một người họhàng cho chúng tôi mượn (bà ta giận điên lên khi phát hiện ra vì sao chúng tôimượn nó); Quái là con gà mái ba chân do gà nhà chúng tôi ấp nở ra. Ở đây aicũng muốn xem con gà mái đó: chúng tôi lấy người lớn năm xu, trẻ con hai xu. Vàchúng tôi kiếm được những hai mươi đô trước khi bảo tàng đóng cửa vì không cònngười xem nữa.

Nhưng bằng cáchnày hay cách khác, hàng năm chúng tôi đều gom góp những khoản tiết kiệm Giángsinh để gây Quỹ Bánh Trái Cây. Số tiền này chúng tôi giấu trong cái ví xưa cũ kếtbằng hạt để dưới tấm ván sàn bị long dưới cái bô ở gầm giường bà chị tôi. Cáiví hiếm khi được lôi ra khỏi vị trí an toàn của nó trừ khi để bỏ tiền vào, hoặcvào mỗi thứ Bảy để rút tiền ra, vì thứ Bảy tôi được phép lấy mười xu đi xemphim. Bà chị tôi chẳng bao giờ đi đến đó, mà cũng không định đi: “Nghe em kể lạithích hơn, Buddy ạ. Như thế chị có thể tưởng tượng ra nhiều hơn. Hơn nữa, ở tuổicủa chị chẳng nên phí mắt làm gì. Để khi Chúa đến, chị còn nhìn Người cho rõ.”Ngoài việc không bao giờ đi xem phim, bà còn không bao giờ: đi ăn nhà hàng, điđâu cách nhà quá năm dặm, nhận hay gửi điện tín, đọc bất kỳ cái gì trừ mấy tờbáo hài hước và Kinh Thánh, trang điểm, nguyền rủa, muốn hại ai đó, cố tình nóidối, đuổi chó đói đi không cho ăn. Cũng có những thứ bà đã làm là: dùng cuốc giếtchết một con rắn chuông lớn nhất từng thấy ở hạt này (có mười sáu con), hít thuốclá (bí mật), quyến rũ chim ruồi (cố thử) đến khi nó đậu trên ngón tay, kể chuyệnma (hai chúng tôi đều tin ở ma) sợ đến lạnh người dù đang trong tháng Bảy, nóichuyện một mình, đi dạo trong mưa, trồng những cây hoa trà đẹp nhất thị trấn,biết công thức tất cả các bài thuốc cổ xưa của người da đỏ, kể cả cách xóa mụncơm đầy ma thuật.

Giờ đây, sau khiăn xong bữa tối, chúng tôi nghỉ ngơi trong căn phòng ở một phần rất xa của ngôinhà, nơi bà chị tôi ngủ trên một chiếc giường sắt sơn màu hồng, màu bà yêuthích nhất, phủ tấm trải khâu bằng vải vụn. Khẽ khàng, đắm mình trong một âmmưu đầy hân hoan, chúng tôi lôi cái ví ra khỏi chỗ bí mật của nó và đổ các thứbên trong ra tấm chăn phủ giường. Những tờ đô la quấn tròn lại và xanh ngắt nhưchồi cây tháng Năm. Những đồng năm mươi xu thẫm màu, đủ nặng để bỏ lên hốc mắtngười chết. Sinh động nhất là những đồng mười xu đáng yêu, chúng thực sự kêulanh canh. Đồng năm xu và hai nhăm xu mòn nhẵn như đá cuội trong lòng suối.Nhưng phần lớn là một đống đáng ghét những đồng một xu đượm mùi cay đắng. Mùahè năm ngoái, những người khác sống trong nhà thỏa thuận trả một xu cho chúngtôi mỗi lần giết được hai mươi nhăm con ruồi muỗi. Ôi, tháng Tám mùa tàn sát:những con ruồi muỗi bay lên thiên đường! Đấy không phải là công việc mà chúngtôi lấy làm tự hào. Và khi ngồi đếm những đồng một xu, cứ như thể chúng tôiđang trở lại với bảng thống kê xác ruồi muỗi. Cả hai không ai biết tính; chúngtôi đếm rất chậm, quên mất, rồi tính lại từ đầu. Theo tính toán của bà thìchúng tôi có 12,73 đô. Theo tôi thì vừa tròn 13 đô. “Chị mong là em tính sai,Buddy ạ. Mình không thể ẩu với số 13 được đâu. Bánh sẽ bị rơi. Hoặc ai đó bị chết.Tại sao à, thậm chí chị sẽ chẳng mơ bước chân ra khỏi giường vào ngày thứ mườiba đâu.” Đúng thế thật: ngày mười ba bà luôn nằm tịt trong giường. Vì thế, đểđược an toàn, chúng tôi rút ra một penny và ném nó qua cửa sổ.

Trong số cácnguyên liệu để làm bánh trái cây thì whisky là đắt nhất, mà cũng khó kiếm nhất:luật của bang cấm bán nó. Nhưng ai cũng biết có thể mua một chai ở chỗ ông HahaJones. Và hôm sau, xong việc mua sắm những thứ bình thường hơn, chúng tôi tìm đếnđịa chỉ bán hàng của ông Haha, một quán “tội lỗi” (theo ý kiến quần chúng) báncá rán, cà phê kiêm nhảy nhót ở hạ lưu sông. Chúng tôi đã từng đến đấy, vớicùng một mục đích, nhưng những năm trước, chúng tôi mua bán với vợ của Haha, mộtbà người da đỏ đen sẫm như iốt với mái tóc nhuộm ôxy già màu đồng thau và tínhkhí thất thường mệt cả người. Thực ra chúng tôi chẳng bao giờ để mắt đến ông chồng,mặc dù nghe đồn là ông ta cũng người da đỏ. Một vết sẹo khổng lồ, cắt bằng daocạo, chạy ngang mặt ông ra. Người ta gọi ông ta là Haha vì ông ta lúc nào cũngrầu rĩ, chẳng bao giờ cười. Chân chúng tôi bước chậm lại khi đến gần quán càphê của ông ta (một cabin bằng gỗ rộng, từ trong ra ngoài kết hàng dây nhữngbóng đèn trần trụi, màu sặc sỡ vui mắt, nó đứng bên mép sông đầy bùn, dưới bóngcây cành lá đầy rêu như bọc trong sương mù xám). Ngay cả Queenie cũng thôi nhảydựng lên và đứng nép bên cạnh. Đã từng có người bị giết trong quán cà phê củaHaha. Cắt thành nhiều mảnh. Tháng sau có một vụ được đưa ra tòa xử. Tất nhiên sựviệc diễn ra vào đêm, khi ánh sáng màu hắt ra những hình thù điên rồ và cái máyhát Victrola rền rĩ. Còn ban ngày thì quán của Haha trông tồi tàn, quạnh quẽ.Tôi gõ cửa, Queenie sủa, còn bà chị thì gọi: “Bà Haha, bà ơi? Ai có nhà không?”

Tiếng bước chân. Cửamở ra. Tim chúng tôi lộn ngược. Chính là ông Haha. Và ông ta là một gã khổng lồ,có sẹo, và không cười. Ôi không, ông ta nhìn chúng tôi trừng trừng bằng cặp mắtxếch của Satăng và vặn hỏi: “Các người muốn gì ở Haha?”

Trong khoảng khắc,chúng tôi tê liệt không nói nên lời. Mãi bà chị tôi mới lấy lại được nửa hơi, gắngsức thì thào: “Ông làm ơn, ông Haha, chúng tôi muốn mua một lít rượu whisky hảohạng nhất của ông ạ.”

Mắt ông ta càng xếchngược lên. Có thể tin nổi không? Haha đang cười. Cười phá lên nữa! “Ai ở đây làngười uống đấy?”

“Là để làm bánhtrái cây thưa ông Haha. Để nấu ạ.”

Điều này làm ôngta tỉnh trí lại. Ông ta cau có. “Không được phép phí phạm whisky ngon.” Dù sao,ông ta cũng rút vào bóng tối của quán càphê và vài giây sau quay lại, mang theomột chai rượu không nhãn mác, màu vàng hoa cúc. Ông ta chỉ vào những cái tăm củanó sủi lên trong ánh nắng rồi bảo: “Hai đô la.”

Chúng tôi trả ôngta bằng những đồng năm xu, mười xu và một xu. Đột nhiên, để những đồng xu lanhcanh trong tay như một nắm xúc xắc, gương mặt ông ta dịu xuống: “Tôi bảo này,”ông ta đề nghị, trút lại số tiền vào trong cái ví kết bằng hạt của chúng tôi,“chỉ cần mang cho tôi một cái bánh trái cây là được.”

“Chà,” bà chị tôinhận xét trên đường về nhà “ông ấy thật dễ mến quá. Mình sẽ cho thêm một cốcnho khô vào cái bánh của ông ấy.”

Cái bếp lò đenbóng đun củi và than rực rỡ như một quả bí ngô được thắp sáng. Cái đánh trứngquay như gió, thìa đánh tít mù trong bát bột và đường, mùi vani thơm ngào ngạtkhông trung, gừng cay cay, những mùi thơm điếc mũi thấm đẫm gian bếp, lan tỏakhắp nhà, cuốn theo khói lò sưởi tràn ra thế giới. Sau bốn ngày chúng tôi xongviệc. ba mươi mốt cái bánh, tẩm whisky, phơi trên bệ cửa sổ và đầy các giá.

Chúng để cho ai?

Bạn bè. Không nhấtthiết là bạn hàng xóm: quả thật phần lớn là để cho những người chúng tôi gặp cólẽ chỉ một lần, hay có khi chưa bao giờ gặp. Như tổng thống Roosevelt.Như Đức Cha và bà J.C. Lucey, những nhà truyền giáo Baptis^{^[2]} tới Borneo^{^[3]} mùađông năm ngoái đã giảng đạo ở đây. Hay người thợ mài dao nhỏ nhắn một năm hai lầnđi xuyên qua thị trấn. Hay Abner Packer, người lái xe bus chuyến sáu giờ từ Mobile, ngày nào cũng vẫytay với chúng tôi khi lướt qua trong đám mây bụi phun mù mịt. Hay là cô cậuWiston, cặp vợ chồng trẻ ở California,một buổi chiều bị hỏng xe trước nhà, đã tán chuyện một giờ đồng hồ với chúngtôi ngoài hiên (cậu Wiston đã chụp ảnh cho chúng tôi, bức ảnh duy nhất mà chúngtôi có). Có phải vì chị tôi ngượng ngùng với tất cả mọi người, chỉ trừ người lạvà những người xa lạ chỉ gặp một đôi lần này có vẻ là bạn thật sự của chúngtôi? Tôi nghĩ chắc thế. Và những cuốn sổ tay chúng tôi giữ thư cảm ơn được gửitừ tủ giấy tờ Nhà Trắng, đôi khi có thư từ California và Borneo, hay những tấmthiếp giá một xu của người thợ mài dao, khiến chúng tôi cảm thấy gắn bó với thếgiới đầy ắp sự kiện bên ngoài căn bếp, với tầm nhìn xa đến tận chân trời.

Có một cành vảtháng Mười hai trần trụi đang cọ vào cửa sổ. Căn bếp rỗng không, bánh đã cho đihết, hôm qua chúng tôi đã chở cái cuối cùng đến bưu điện và tiền tem làm víchúng tôi cạn sạch. Chúng tôi nhẵn túi. Điều đó làm tôi thất vọng, nhưng bà chịkhăng khăng phải ăn mừng – với chỗ rượu còn lại trong chai của Haha chừng hai đốtngón tay. Queenie được một thìa đầy trong bát uống cà phê (nó thích cà phê đặc,có vị rễ rau diếp xoăn). Phần còn lại chúng tôi chia vào hai cái cốc đựng thạch.Chúng tôi đều sợ uống whisky không pha. Uống vào đâm biểu cảm lung tung và rùngmình muốn ói. Nhưng dần dần chúng tôi bắt đầu hát, hai chị em hát hò những bàihát khác nhau cùng một lúc. Tôi chẳng biết lời, cứ quanh quẩn: Đến đây nào,đến đây nào, trong thị trấn tối om, tiệc khiêu vũ kiêu sa đón chào. Nhưngtôi biết nhảy, bóng tôi nhảy nhót điên đảo trên tường, giọng chúng tôi làm nhữngđồ sứ rung rinh, chúng tôi cười khúc khích, như thể bị những bàn tay vô hìnhcù. Queenie nằm lăn phơi bụng ra, móng quào lên không khí, cặp môi đen bóng củanó toét ra như cười. Tôi cảm thấy ấm áp trong người, bốc cháy như củi vụn,phóng túng như gió hú qua lò sưởi. Bà chị tôi nhảy valse quanh bếp lò, gấu cáiváy hoa tồi tàn của bà kẹp giữa những ngón tay như thể nó là một chiếc đầm dạ hội:Chỉ cho em lối về nhà, bà hát, đôi giày tennis của bà cọt kẹttrên sàn. Chỉ cho em lối về nhà.

Hai người họ hàngxông vào. Rất giận dữ. Hằm hằm mắt nguyền rủa và lưỡi chì chiết. Phải nghe họnói, từ ngữ cuốn vào nhau thành một thanh âm cuồng nộ: “Đứa trẻ bảy tuổi! Mồm đầymùi whisky! Chị loạn óc rồi à? Cho một đứa bảy tuổi uống! Đúng là rồ dại! Xuốngdốc không phanh! Có nhớ chị Kate không? Chú Charlie? Anh rể của chú Charlie nữa?Xấu hổ! Xì căng đan! Nhục nhã! Quỳ xuống, tụng kinh, cầu Chúa đi!”

Queenie len lén giấumình dưới cái bếp lò. Bà chị tôi cắm mắt xuống đôi giày, cằm run lên, bà nângchiếc váy, xỉ mũi và chạy bổ về phòng mình. Rất lâu sau khi thị trấn đã chìmtrong rất ngủ, ngôi nhà yên tĩnh chỉ còn tiếng đồng hồ tích tắc và tiếng xèoxèo của đám lửa lụi dần, bà vẫn còn thổn thức trong chiếc gối giờ đã ướt đẫmnhư khăn tay góa phụ.

“Nín đi chị,” tôinói, ngồi ở chân giường bà và rùng mình trong chiếc áo ngủ vải flannel vẫn cònmùi của sirô ho mùa đông năm ngoái, “nín đi nào,” tôi năn nỉ, nghịch ngón chân,cù bàn chân bà, “chị lớn rồi kia mà.”
“Là vì,” bà nấclên, “Chị già quá rồi. Già và buồn cười.”

“Không buồn cườiđâu. Vui chứ. Vui hơn tất cả mọi người. Nghe này, nếu chị không nín khóc thìngày mai chị sẽ mệt đến nỗi chị em mình không đi đốn cây được.”

Bà ngồi thẳng ngườilên. Queenie nhảy tót lên giường (nơi nó bị cấm) để liếm má bà. “Chị biết chỗmình có thể kiếm được những cái cây thật là đẹp, Buddy à. Và cây nhựa ruồi nữa.Cả những trái hồng dại to bằng mắt em ấy. Nó xa tít trong rừng. Mình chưa baogiờ đi xa đến thế đâu. Bố chị thường mang cây Nô-en từ đó về đấy: vác chúngtrên vai nhé. Hồi đấy là năm mươi năm trước rồi. Chà, giờ thì chị không thể đợinổi đến sáng mai.”

Buổi sáng. Sươngmuối đọng long lanh trên cỏ, mặt trời tròn như trái cam và chín vàng như trăngnhững ngày trời nóng nực, lơ lửng ở chân trời, làm sáng cả rừng cây mùa đông trắngbạc. Tiếng gà tây hoang dã gáy. Một con lợn lang thang ủn ỉn trong lùm cây lúpxúp. Chẳng bao lâu, chúng tôi phải bỏ lại cái xe đẩy bên bờ suối nước nông đếnđầu gối nhưng chảy xiết. Queenie lội qua suối trước, vừa khỏa nước vừa sủa phànnàn dòng nước xiết làm cho nó lạnh. Chúng tôi theo sau, cầm giày và các thứ dụngcụ (một cái rìu nhỏ, một cái túi vải bố) giơ cao trên đầu. Thêm một dặm nữa, tảtơi vì gai nhọn, các quả gai và cây tầm xuân bám đầy quần áo, phát cáu lên vớinhững cái kim lá thông nổi lên giữa đám nấm sặc sỡ và lông chim rụng. Đây đó xẹtngang qua, hay có tiếng đập cánh, một cơn hưng phấn đến rùng mình nhắc chúngtôi rằng không phải tất cả lũ chim đã bay về phương nam. Rồi cũng đến con đườngmòn trải dài qua những đầm nước in bóng mặt trời màu vỏ chanh và những đường hầmchằng chịt dây leo. Lại băng qua một con suối nữa, một hạm đội cá hồi lốm đốmlàm mặt nước sủi tăm xung quanh chúng tôi, và những con ếch to bằng cái đĩa tậpnhảy bụng tòm tõm, mấy bác công nhân râu xồm đang xây đập. Ở bờ xa, Queenie lắclắc người, run rẩy. Bà chị tôi cũng rùng mình, nhưng không phải vì lạnh mà vìphấn khích. Một bông hồng rách trên mũ bà thả cánh xuống khi bà nhấc mũ ra khỏiđầu để hít không khí sực nức mùi thông. “Mình gần đến nơi rồi, em có thể ngửithấy nó không, Buddy?” bà nói, như thể chúng tôi sắp đến một đại dương.

Và, quả thực, nócũng là một đại dương. Bạt ngàn hàng mẫu thơm nức những cây nhựa ruồi lá đầygai. Trái hồng dại đỏ, sáng bóng như những quả chuông Trung Quốc. Quạ đen sà xuốngmổ, kêu quàng quạc. Đã ních đầy cái túi vải bố đủ hoa lá xanh đỏ để kết vònghoa cho cả tá cửa sổ, chúng tôi quyết định chọn cây. “Nó phải,” chị tôi trầmngâm “cao gấp đôi một cậu bé. Để cậu bé không thể hái trộm sao được.” Cái câychúng tôi chọn cao gấp đôi người tôi. Một con quái vật đẹp đẽ và dũng cảm đã chịuđựng ba mươi nhát rìu trước khi gục xuống trong tiếng than ken két đau đớn. Kéolê chiến lợi phẩm, chúng tôi bắt đầu chuyến đi vất vả. Cứ vài mét chúng tôi lạibỏ đấy, ngồi xuống và thở hổn hển. Nhưng chúng tôi có sức mạnh của những ngườithợ săn trúng lớn, cộng thêm với mùi hương thông băng giá mạnh mẽ làm hồi sức,giục chúng tôi đi tiếp. Trở về lúc hoàng hôn, dọc con đường đất đỏ vào thị trấn,chúng tôi nhận được vô số lời khen, nhưng chị tôi ranh mãnh không chịu tiết lộkhi những người qua đường ca ngợi những thứ quý giá chất trên chiếc xe đẩy củachúng tôi: bà kiếm đâu ra cái cây đẹp quá? “Trên đường ấy mà,” bà lẩm bẩm mộtcách mơ hồ. Một lần một cái xe hơi dừng lại và bà vợ lười nhác của ông chủ nhàmáy xay thò đầu ra léo nhéo: “Bán cái cây cỗi kia hai nhăm xu nhé.” Bình thườngbà chị tôi rất sợ nói không, nhưng lần này bà dõng dạc lắc đầu: “Một đô chúngtôi cũng không bán.” Vợ ông chủ nhà máy xay vẫn nì nèo: “Một đô la, đắt như quỉấy! Năm mươi xu. Giá cuối cùng đấy. Trời đất, bà này, bà có thể kiếm cây khácmà.” Bà chị tôi nhẹ nhàng đáp lại: “Tôi không nghĩ thế đâu. Chẳng bao giờ cóhai cái gì y hệt nhau.”

Về đến nhà:Queenie lăn ra cạnh đống lửa và ngủ đến tận ngày hôm sau, ngáy ầm ĩ như người.

Cái rương ở buồngkho chứa: một cái hộp giày đựng lông đuôi chồn (rời ra từ cái áo choàng của mộtquý bà lạ lùng đã từng thuê phòng trong ngôi nhà này), hàng cuộn dây kim tuyếntả tơi, lớp vàng đã tróc hết vì thời gian, một ngôi sao bạc, một chuỗi ngăn ngắnnhững bóng đèn trông như kẹo, rõ ràng là nguy hiểm vì đã hư nát. Những vậttrang trí tuyệt hảo đến thế, nhưng vẫn chưa đủ, chị tôi muốn cái cây của chúngtôi phải tỏa sáng “như cửa sổ nhà Người Rửa Tội”, rủ xuống những đồ trang hoàngnặng trĩu tuyết. Nhưng chúng tôi chẳng đào đâu ra tiền để có các thứ lộng lẫynhập từ Nhật Bản ở cửa hàng Năm và Mười xu. Vì thế, chúng tôi làm như mọi khi,ngồi cả ngày ở cái bàn bếp với kéo, bút chì màu và một đống giấy màu. Tôi vẽcòn bà chị thì cắt chúng ra: rất nhiều mèo, cá nữa (vì chúng dễ vẽ), mấy quảtáo, dưa hấu, vài thiên thần có cánh chế ra từ những tấm giấy thiếc của thanhsôcôla Hershey mà chúng tôi dành dụm được. Chúng tôi dùng kim băng đính nhữngtác phẩm đó lên cây; và cuối cùng, chúng tôi rắc lên các cành cây những chùmbông xé tơi (được nhặt từ tháng Tám để dùng vào việc này). Bà chị tôi, ngắmnghía kết quả, vỗ hai tay vào nhau: “Giờ thật lòng mà nói, Buddy. Trông nó có đẹpđến mức muốn ăn không?” Queenie thử chén một thiên thần.

Sau khi kết và thắtnơ cho những tràng hoa nhựa ruồi treo khắp các cửa sổ phía trước, công trình tiếptheo của chúng tôi là tạo kiểu cho các món quà gia đình. Khăn nhuộm màu cho phụnữ, cho đàn ông thì là nước chanh có ga nhà làm và siro cam thảo trộn aspirin đểuống “Khi có triệu chứng cảm lạnh đầu tiên và sau khi Đi Săn”. Nhưng đến khilàm quà cho nhau thì tôi và bà chị bí mật làm riêng. Tôi muốn mua tặng bà cáidao găm khảm ngọc trai, một cái radio, cả nửa cân anh đào bọc sôcôla (một lầnchúng tôi được nếm vài quả, và bà luôn miệng thề: “Chị có thể sống bằng nó,Buddy ạ, Chúa ơi, chị có thể - và chị không gọi tên Người một cách vô ích đâu.”Thay vào đó, tôi làm cho bà một cái diều. Bà muốn tặng tôi cái xe đạp (Bà nóithế cả vài triệu lần: “Nếu mà chị có thể, Buddy ạ. Thật tồi tệ phải sống màkhông có cái mình muốn, nhưng chết tiệt, thật trêu ngươi là chị không thể tặngai đó cái mà chị muốn họ có. Ước gì một ngày kia chị sẽ, Buddy à, tặng em cái xeđạp. Đừng hỏi làm thế nào. Ăn trộm nó, có thể thế.”) Thay vào đó, tôi gần nhưchắc chắn là bà sẽ làm cho tôi một cái diều – y như năm ngoái và năm kia: nămtrước đó thì chúng tôi tặng lẫn nhau súng cao su. Tất cả những thứ đó tôi đềuthích. Vì chúng tôi là vô địch thả diều, biết đoán gió như thủy thủ; bà chị cònthiện nghệ hơn tôi, có thể khiến một con diều lên cao ngay khi không đủ gió đểnâng một áng mây.

Chiều hôm Giángsinh chúng tôi cùng vét được năm xu và đi đến hàng thịt để mua món quà truyềnthống cho Queenie, một khúc xương bò thật ngon để gặm. Cái xương được bọc tronggiấy gói ngộ nghĩnh, đặt cao tít trên cây gần ngôi sao bạc. Queenie biết quà ởđó. Nó ngồi chồm hỗm dưới gốc cây ngước lên thèm muốn đắm đuối: đến giờ đi ngủnó vẫn không chịu nhúc nhích. Tôi cũng háo hức y như nó. Tôi đá chăn, lật gốinhư thể đang giữa đêm hè nóng như thiêu. Đâu đó có tiếng gà gáy: nhầm rồi, vì mặttrời vẫn còn ở phía bên kia quả đất.

“Buddy, em còn thứcà?” Đấy là bà chị tôi, gọi từ phòng mình, ngay cạnh phòng tôi, và một lát sau,bà ngồi trên giường tôi, tay cầm ngọn nến. “Chà, chị không thể chợp mắt được,”bà tuyên bố. “Ý nghĩ chị cứ nhảy nhót như con thỏ bị săn ấy. Buddy, em có nghĩlà bà Roosevelt sẽ dọn bánh của mình ra trongbữa tối không?” Chúng tôi nằm rúc vào nhau trên giường, và bà bóp tay tôi Chị–yêu–em.“Hình như hồi trước tay em nhỏ hơn nhiều. Chị chắc là chị ghét nhìn em lớn lên.Khi nào em lớn, mình vẫn là bạn được chứ?” Tôi đáp mãi mãi chứ. “Nhưng chị buồnquá, Buddy ạ. Chị muốn tặng em chiếc xe đạp kinh khủng. Chị đã thử bán món đồtrang sức chạm đá mà bố cho chị. Buddy–” bà ngập ngừng, như xấu hổ. “Chị đã làmcho em một cái diều nữa.” Rồi tôi thú nhận là tôi cũng làm cho bà một cái, vàchúng tôi cười phá lên. Cây nến đã cháy ngắn đến mức không cầm nổi nữa. Rồi nótắt, những ánh sao trời sáng lên, những ngôi sao nhấp nhánh ngoài cửa sổ như tiếngríu rít bằng mắt, chầm chậm, chầm chậm hé ra ngày mới trong im lặng. Hình nhưchúng tôi lơ mơ ngủ, nhưng những tia sáng bình minh đầu tiên tạt vào chúng tôinhư nước lạnh, hai chị em choàng tỉnh, mắt mở to, đi thơ thẩn trong khi chờ nhữngngười khác thức dậy. Bà chị tôi gần như cố ý thả cái ấm xuống sàn bếp. Còn tôinhảy điệu clacket trước những cánh cửa đóng kín. Từng người chủ nhà ló ra,trông như muốn giết cả hai chúng tôi, nhưng đang là Giáng sinh, vì thế họ khôngthể. Đầu tiên là một bữa sáng linh đình: mọi thứ mà ta có thể tưởng tượng ra –từ bánh rán và sóc quay đến cháo yến mạch ngô và mật ong còn nguyên tảng. Nólàm mọi người vui vẻ chỉ trừ hai chị em tôi. Nói thật là chúng tôi quá nôn nóngchờ lúc tặng quà đến nỗi không thể ăn nổi một miếng ra hồn.

Chà, tôi đã thất vọng.Ai mà không chứ? Với tất, áo mặc đi học ngày Chủ Nhật, vài cái khăn mùi xoa, mộtcái áo len trông chán chết và một năm báo của nhà thờ dành cho trẻ con. Embé chăn cừu. Nó làm tôi cáu điên lên. Đúng là như thế.

Chị tôi vớ được mộtmẻ khá hơn. Một túi quất Nhật không hạt là món quà quý nhất của bà. Bà tự hàonhất với tấm khăn choàng bằng len trắng mà cô em gái đã lấy chồng đan cho.Nhưng bà nói món quà bà thích nhất là cái diều tôi làm cho bà. Và nó rất đẹp,dù không đẹp bằng cái bà làm cho tôi, màu xanh da trời có điểm những ngôi sao Hạnhkiểm Tốt vàng và xanh lá, lại còn có cả tên tôi sơn trên đó, “Buddy.”

“Buddy, gió đangthổi đấy.”

Gió đang thổi vàchẳng có gì xảy ra đến khi chúng tôi chạy ra cánh đồng phía dưới ngôi nhà nơiQueenie đang lỉnh ra để chôn khúc xương của nó (nơi mà mùa đông năm sau Queeniecũng bị chôn). Ở đó, lao qua đám cỏ xanh tốt cao ngang thắt lưng, chúng tôitháo cái diều, cảm thấy chúng giật giật trên dây như cá trời bơi theo gió. Mãnnguyện, ấm áp trong nắng, chúng tôi nằm ườn ra trong cỏ, bóc vỏ quất Nhật và ngắmnhững cánh diều của mình vẫy vùng hân hoan. Chẳng bao lâu, tôi quên biến đi đôitất, cái áo len đáng chán. Tôi sung sướng như thể chúng tôi vừa trúng Giải thưởngLớn năm mươi nghìn đô trong cuộc thi đặt tên hiệu cho cà phê đó.

“Ôi trời, chị thậtngu quá!” chị tôi kêu lên, đột nhiên hoảng hốt như một bà nhớ ra quá trễ rằngmình đã bỏ bánh qui trong lò. “Em có biết chị luôn luôn nghĩ thế nào không?” bàhỏi bằng một giọng đầy khám phá, và không cười với tôi mà với một điểm tít trêncao. “Chị luôn nghĩ là người thì phải ốm và chết dần trước khi nhìn thấy Chúa.Và chị cứ tưởng tượng rằng khi Người đến thì sẽ giống như nhìn qua cửa sổ nhàNgười Rửa Tội: đẹp đẽ như kính màu được nắng chiếu qua, rực sáng đến nỗi mìnhkhông biết là trời đang tối đi. Và nó rất dễ chịu khi nghĩ rằng ánh sáng đó xuađi mọi cảm giác ma quỉ. Nhưng chị cá là chuyện đó không bao giờ xảy ra. Chị cálà vào lúc lâm chung người ta nhận ra là Chúa đã hiện. Những thứ như thế kia–”tay bà chỉ một vòng bao quát hết cả những đám mây, cánh diều, cỏ và Queenieđang cào đất phủ lên khúc xương, “những thứ mà họ thường xuyên nhìn thấy, chínhlà nhìn thấy Người. Chị thì chị có thể rời khỏi thế giới này với ngày hôm naytrong mắt chị.”

Đấy là Giáng sinhcuối cùng chúng tôi bên nhau.

Cuộc sống đã chiarẽ chúng tôi. Những Người Thông Thái quyết định là tôi phải vào trường quân đội.Và tiếp đó là một chuỗi những nhà tù với tiếng kèn hiệu lệnh, những trại hè đầymệnh lệnh tàn ác. Tôi cũng có một cái nhà mới. Nhưng nó không tính. Nhà là nơichị tôi ở, và tôi không bao giờ rời khỏi nó.

Và bà còn ở đó,lăng xăng trong bếp. Một mình với Queenie. Rồi đơn độc. (“Buddy thương yêu,” bàviết với nét chữ xiêu vẹo khó đọc, “hôm qua con ngựa của Jim Marcy đã đáQueenie rất ác. Nhờ trời nó không còn cảm thấy đau nữa. Chị đã bọc nó trong tấmkhăn trải giường vải lanh đẹp nhất và đưa nó đi trong chiếc xe đẩy xuống cánh đồngnhà Simpson nơi nó có thể ở cùng với tất cả những khúc xương của nó...”). Vàitháng Mười một sau, bà vẫn tiếp tục nướng bánh trái cây một mình, không nhiềunhư trước, nhưng cũng vài cái: và tất nhiên, bà luôn gửi cho tôi “cái bánh ngonnhất mẻ.” Trong mỗi lá thư, bà còn thêm vào một đồng mười xu chèn trong giấy vệsinh: “Đi xem phim và viết thư kể chuyện cho chị nhé.” Nhưng dần dần, những bứcthư sau hình như bà cứ nhầm tôi với người bạn khác của bà là Buddy đã chết năm1880; ngày càng nhiều những hôm không phải ngày mười ba mà bà vẫn nằm trong giường:rồi đến một buổi sáng tháng Mười một, buổi sáng mùa đông trụi lá, không chimchóc, bà không thể tự dậy để kêu lên: “Ôi chao, trời này làm bánh trái cây đượcrồi!”

Và khi chuyện đóxảy ra, tôi biết. Một bức thư xác nhận ngắn gọn mẩu tin mà lòng tôi đã thầm biết,cắt rời đi một phần không thể thay thế trong tôi, để nó mất đi như một cánh diềuđứt dây. Đấy là lí do khi bước ngang qua sân trường trong buổi sáng tháng Mườihai đặc biệt này, tôi cứ tìm kiếm mãi trên bầu trời. Như thể tôi mong được thấy,hơi giống hình trái tim, một đôi diều lạc hối hả bay về hướng thiên đường.

^{^[1]}. Nguyênvăn: gà mái Bantam, một giống gà từ Bantam, Indonesia, nhỏ con nhưng rất nhanhnhẹn, can trường, có khi được nuôi làm cảnh trong nhà.

^{^[2]}. Baptist:Người theo giáo phái Baptis chuyên rửa tội cho người lớn.

^{^[3]}. Borneo:Còn gọi là đảo Kilimantan, hòn đảo lớn thứ ba trên thế giới ở Đông Nam Á.

Bữa sáng ở Tiffany's (Xmas most wanted book)

2011-12-21T16:14:00.000+07:00

Hàng đã về... Sài Gòn :-) Cuốn sách nên đọc cho mùa Giáng sinh. Sách in tuyệt đẹp, gái thì nên mua cho mình mà trai thì nên mua tặng người yêu. Bản dịch rất đạt của Phạm Hải Anh, truyện hay hơn phim nhiều.

Dưới đây là lời giới thiệu:

CÁI LÕI SẮC CẠNH TRONG VỎ NGỌT NGÀO

Nếu phải chỉ ra mẫu nhân vật nữ nào gây ảnh hưởng về thời trang và lối sống nhất của thế kỷ 20 thì cần nói đến Holly Nhẹ Dạ trong truyện vừa Bữa sáng ở Tiffany’s, một trong những sáng tạo nổi tiếng nhất của Truman Capote và của văn học hiện đại Mỹ.

Trong tuyệt tác đầy cám dỗ và nuối tiếc này, Truman Capote đã sáng tạo nên một cô gái mà tên cô đã đi vào thành ngữ Mỹ và phong cách cô là một phần của diện mạo văn học. Holly Nhẹ Dạ 19 tuổi, từ miền quê lên New York để chen chân vào giới phù hoa. Cô lượn lờ tìm kiếm trong số những người đàn ông giàu có để kiếm nguồn vui tạm bợ. Giữa sự chộn rộn của thói phù phiếm thành thị với vẻ ngây thơ chết người, thật khó đoán đâu là con người thật của Holly. Holly Nhẹ Dạ biết rằng vĩnh viễn không điều gì xấu có thể xảy ra với mình ở tiệm Tiffany’s; sự cay đắng, hài hước, ngây thơ của cô vẫn cứ mê hoặc lòng người. Câu chuyện hài hước và sâu cay đã được dựng thành phim năm 1961 với ngôi sao Audrey Hepburn. Phim và truyện cho đến nay đã trở thành một cặp biểu tượng thời trang và văn hóa kinh điển.

Tuyển tập này có thêm 3 trong số những truyện ngắn nổi tiếng nhất của Capote, “Nhà hoa,” “Cây đàn guitar kim cương,” và “Ký ức Giáng sinh” – một trong những truyện ngắn cảm động nhất bằng tiếng Anh.” Đấy là câu chuyện về hai kẻ ngây thơ – một cậu bé và một bà già, bạn thân thiết nhất của cậu, hai kẻ mộng mơ giữa thế giới trần trụi.

Lối văn của cuốn sách đã khiến nhà văn Norman Mailer gọi Capote là “nhà văn hoàn hảo nhất của thế hệ tôi. Ông viết nên những câu văn hay nhất, đẹp đến từng con chữ, từng nhịp điệu.” Có thể nói, truyện của Capote giấu trong sự ngọt ngào cái lõi sắc cạnh và nghiệt ngã của hiện thực.

Truman Capote nói gì về Bữa sáng ở Tiffany's

Bữa sáng ở Tiffany’s là một bước ngoặt trong đời văn của Capote, như ông đã nói với Roy Newquist (Counterpoint, 1964):

Tôi nghĩ mình có hai sự nghiệp. Một là sự nghiệp nảy nở sớm, một kẻ trẻ người non dạ đã xuất bản một loạt sách khá là đáng chú ý. Tôi thậm chí vẫn có thể đọc lại ngay lúc này và đánh giá chúng đầy ưu ái, dẫu đó là việc của một người lạ… Sự nghiệp thứ hai của tôi, tôi nghĩ nó thực sự bắt đầu với Bữa sáng ở Tiffany’s. Nó hàm chứa một quan điểm khác, một lối viết khác ở một đẳng cấp khác. Thực tế thì, lối viết là một sự phát triển từ cách này sang cách khác – một sự cắt tỉa và thanh lược để thành một kiểu văn êm ả hơn, rõ ràng hơn. Tôi không thấy nó gợi liên tưởng, trong nhiều góc độ, bằng tác phẩm khác, hay thậm chí so với hồi đầu, mà giờ đây khó khăn hơn nhiều để làm được. Nhưng tôi chưa đạt tới được điều tôi muốn làm hay gần nơi tôi muốn tới. Có lẽ cuốn sách mới này gần đạt được với điều tôi muốn, ít nhất là về mặt định hướng.

Tiffany’s ở đây cụ thể là cửa hiệu của hãng kim hoàn và trang sức cao cấp hạng nhất nước Mỹ, nằm ở khu thượng lưu Manhattan, thành phố New York. Thực tế cửa hiệu sang trọng này không bán đồ ăn, nhưng qua cách nói của nhân vật Holly trong truyện của Truman Capote, ăn sáng ở Tiffany’s mang hàm nghĩa về một cuộc sống phù hoa, đẳng cấp. Mặt khác, khái niệm không có thực ấy cũng gói ý nghĩa về một ảo vọng hão huyền.

Sách phát hành: tháng 12/2011.
Dịch giả: Phạm Hải Anh.
Giá bìa: 66.000 VND.

Tất cả đều là con tôi hay là kịch "phe tả"

2011-12-02T09:31:00.001+07:00

Thế nào mà đợt này đọc và xem nhiều thứ liên quan đến các kịch tác gia Mỹ hậu Thế chiến II: Bài giới thiệu sách của Tennessee Williams của Arthur Miller, cuốn Bữa sáng ở Tiffany's của Truman Capote sắp ra. Mấy truyện của Capote cũng chuyển thể thành kịch và phim nhiều nên cũng coi như có chung một mạch.

Arthur Miller và Marylin Monroe

Hôm qua vừa đi xem vở Tất cả đều là con tôi (All My Sons, 1947) của Arthur Miller ở Nhà hát Tuổi Trẻ, đạo diễn Neil S. Fleckman, diễn viên chính: Sĩ Tiến, Lê Khanh, Thu Quỳnh, Quang Ánh. Trong lời phát biểu của ông tham tán văn hóa ĐSQ Mỹ cũng không quên gài chi tiết Miller là chồng Marylin Monroe. À mà tuần này phim A Week with Marylin cũng ra mắt, phim nói về thời cô đào này vừa lấy Miller, và dường như là ngang nhiên vui vẻ với trai lạ xứ Ăng Lê, dù đang đi tuần trăng mật với chồng :-)

Cảnh phim A Week with Marylin, với Dougray Scott đóng Miller đứng đằng sau Michelle Williams, có vẻ là một vai rất mờ nhạt

All My Sons không phải là mới với khán giả VN, có diễn một đợt vào năm 1972, thời đang đánh nhau với Mỹ và việc quảng bá lúc ấy có lẽ mang dụng ý chính trị nữa. Phần vì tác giả là người thiên tả, thân Cộng, và quan điểm chống chủ nghĩa tư bản cũng như Giấc mơ Mỹ khá rõ ràng nên xem ra thích hợp hơn bao giờ hết khi diễn ở Hà Nội để cho thấy sự thối tha của XH Mỹ. Năm ấy hình như Jane Fonda khi sang VN cũng xem vở diễn này của đạo diễn Vũ Đình Phòng, có NS Lê Mai đóng vai Kate. Vậy là 39 năm sau, con của Lê Mai là Lê Khanh cũng đóng chính vai đó.

Cảnh trong vở diễn trên sân khấu Nhà hát Tuổi Trẻ. Ảnh: Bích Ngọc

Nhưng chừng ấy lần xuất hiện cũng chả ăn thua gì, thêm nữa là đã quá lâu, rồi vở diễn lại trong hoàn cảnh kịch nói HN đang tậm tịt, nhân dân thờ ơ, nhà nước hoang mang, giá cả đang án binh. Sao lại giá cả ở đây? À, vấn đề kinh tế có liên quan, nhất là vở kịch này như mọi sản phẩm phim ảnh kịch nghệ Mỹ, dù thân Cộng hay thân hữu, đều tỉnh táo khi nói về tiền bạc. Arthur Miller dù trong sự hăng hái nhất của lý tưởng, thì vẫn là một người Mỹ. Ông không phải dạng tác gia cánh tả chỉ chém gió, mà rành rẽ cơ chế xã hội, và diễn giải cơ chế ấy thông tuệ. Cái hay của Miller trong vở này là không buông tha cái ý niệm ấy, ém kỹ cho đến cao trào mới bung ra. Dù không thiếu cảm xúc, nhưng sự tỉnh và lạnh quyết định sự thành công của All My Sons.

[spoiled] Nội dung vở kịch thì đơn giản thôi: Ông bà Keller là chủ nhà máy sản xuất thiết bị cho máy bay quân sự trong Thế chiến II. Họ có cậu con thứ 2, Larry, hi sinh ở Viễn Đông. Chiến tranh kết thúc, bà Keller vẫn tin là Larry chưa chết, trong khi Chris, con cả, đem lòng yêu Ann, người yêu cũ của Larry. Ann là con gái đốc công cũ của Keller, ông này đã bị đi tù vì sản xuất thiết bị lỗi để cho 21 phi công thiệt mạng. Rồi hóa ra là kẻ có tội mới là ông Keller, kẻ đã đổ vấy cho bố của Ann. Hóa ra Larry tự tử vì biết nhà máy bố mình hại nước hại dân. Kết cục thì kẻ tự sát, người chia tay nhau, công lý (có vẻ) được lập lại...

Trong lời giới thiệu cho bản in Chuyến tàu mang tên Dục vọng (A Streetcar named Desire) của Tennessee Williams năm 2004, nghĩa là chỉ 1 năm trước khi mất, Arthur Miller đã nói một chút về đạo diễn Elia Kazan, người đã dựng vở All My Sons đầu tiên. Đó là thời của những sự bắt đầu khá hăm hở của những tác giả mới ngoài 30:

"Ký ứcsau gần sáu mươi năm không còn đáng tin cậy nhưng vẫn còn đó vài sự kiện, nhữngkhuôn mặt, những hội ngộ và những chia ly đã neo chặt trong óc không suy xuyển.Một trong những điều như vậy là cái lần đầu tiên tôi xem Chuyến tàu mang tên Dục vọng. Nó không được khai diễn ở New York. Đạodiễn vở kịch, Elia Kazan, đã gọi điện mời tôi đến nhà hát Shubert ở New Havenxem nó. Kazan đã đạo diễn vở Tất cả đều là contôi một năm trước và chúng tôi đã trở thành bạn bè thân thiết. Như thường lệ,khi ông có một vở kịch mới, ông tham khảo hầu khắp phản hồi của tất cả mọi ngườitrước khi giới phê bình lao vào mổ xẻ trong niềm tin rằng một ý tưởng quan trọngcó thể đôi khi bật ra từ một nguồn không ngờ nhất.

Cảnh trong vở diễn năm 1947 do Kazan đạo diễn, đã được giải Tony cho vở kịch hay nhất và đạo diễn xuất sắc nhất.

Tôi biếtTennessee chỉ rất tình cờ. Khoảng một thập niên trước đấy tôi đã giành được giảithưởng của tổ chức Nghiệp đoàn Sân khấu dành cho những vở kịch mới trị giá 1250đôla, một gia tài nhỏ vào cái năm Đại Suy thoái đó. Giải thưởng này, vốn dànhcho các sinh viên đại học trên cả nước, theo tôi biết thì là nỗ lực đơn lẻ củaNghiệp đoàn, một nhà sản xuất Broadway, nhằm khích lệ những nhà biên kịch bênngoài địa phận Manhattan. Nhưng Nghiệp đoàn đã có một sự khởi đầu bất thườngvài năm trước, khi những nhà lãnh đạo đã tham gia vào Nhà hát kịch Provincetown,nhà sản xuất các vở kịch đầu tiên của O’Neill, và một vài nhà lãnh đạo khác vẫnnuôi dưỡng niềm khao khát bất biến về một sự trở lại với nghệ thuật sân khấuhơn là tiếp tục chôn vùi mình trong tính thương mại. Cuối cùng, những thànhviên của Nghiệp đoàn gồm Lee Strasberg, Harold Clurman và Cheryl Crawford đã táchra để thành lập Group Theatre [Đoàn sân khấu], chính nơi này vào năm 1939 đãtrao cho Williams số tiền thưởng 100 đôla cho ba vở kịch một hồi. Chủ tịch ủyban giải thưởng này chính là vợ của Kazan, Molly Day Thacher.

Tất cả những điều trên đã nhắc lại tôi nhớ rằngtôi đã biết đến sự vật lộn lâu dài của Williams, song song với của chính tôi, đểchen vào được sân khấu Broadway, sân khấu duy nhất vào thuở đó, khi nhà hát ngoại-Broadwayvẫn còn chưa ra đời."

Williams, Kazan và Miller thời cao trào

Một sự gặp nhau của các tác giả và đạo diễn này là họ đều theo phe tả, và cả Miller và Kazan đều có liên quan đến thời kỳ ảnh hưởng của CNCS ở Mỹ, hay đúng hơn là những vấn đề về đấu tranh bình đẳng xã hội mà khá đông nghệ sĩ sân khấu điện ảnh tham gia. Sau này Kazan có tham gia tiết lộ thông tin về các văn nghệ sĩ thân Cộng trước HUAC - Uỷ ban điều tra các hoạt động chống Mỹ (do TNS McCarthy đề xuất), còn Arthur Miller đã từ chối tiết lộ khi ra điều trần. Tình bạn 2 người gián đoạn trong 10 năm sau đó. Đáng nói là Kazan đã khai ra một số nhân vật văn nghệ sĩ trong Group Theater. Còn trong giới điện ảnh, nhiều người thất bát về sự nghiệp, phải dùng tên giả (như Danton Trumbo viết kịch bản Kỳ nghỉ hè ở Roma, The Brave One) và một số di cư sang châu Âu (như Howard Koch, viết kịch bản Casablanca và Bức thư của người đàn bà không quen).

Tuy nhiên sau này Miller vẫn lên tiếng ủng hộ các tác phẩm của Kazan, và còn nói "don’t worry about what I’ll think. Whatever you do is okay with me, because I know that your heart is in the right place." Không phải ngẫu nhiên mà Miller đã dẫn khá dài về vai trò của Group Theater như bà đỡ đầu cho các vở kịch của ông và Williams cũng như trao vào tay đạo diễn của Kazan. Một sự nhắc nhở khá thâm thúy.

Với MM năm 1956

Nói về vở Chuyến tàu của Williams, Miller cũng gián tiếp nói đến phương pháp diễn xuất mà Group Theater đã mở ra cho sân khấu Mỹ những năm sau Thế chiến II:

"Tâmhồn một nhà văn, một tiếng nói đơn lẻ gần như bao trùm lấy sân khấu một cách kỳdiệu. Nhưng điều đáng kể là, thoại của mỗi nhân vật dường như cùng một lúc rấtđỗi lạ kỳ, là của chính ông, chúng dường như tự do tuyên bố sự xung đột giữachúng thay vì bị trói chặt vào những đòi hỏi của việc kể lại truyện kịch. Nhưngcùng lúc đó, câu chuyện cứ diễn tiến không ngừng, được thành hình như nó đã hiệnlên dưới bàn tay của Kazan và một dàn diễn viên không có gì khác hơn là sự siêuhạng. Thực tế, vở diễn này là một thành quả viên mãn nhất của sự tìm tòi thấuđáo kéo dài cả thập niên về Phương pháp Stanislavski của đoàn Group Theatre nayđã biến mất; nó là một hình thức của chủ nghĩa hiện thực đã được cảm nhận sâu sắcđến độ được biết đến như một sự thể cách hóa. Thoại của Williams, nhiều màu sắcvà hàm chứa biểu tượng, không bao giờ để cho câu chuyện mờ khỏi tầm nhìn mà tiếptục đẩy nó đi tới."

Phương pháp Stanislavski, gọi tắt là The Method, vốn được Kazan khai thác mạnh ở Marlon Brando và James Dean, đã đưa những vở như All My Sons, Death of a Salesman và Chuyến tàu trở thành những vở diễn đầu tiên khởi sự cho The Method. Sau đó Kazan cũng là người làm phim, và đã đem lại một cách diễn mới đời sống hơn, thực hơn, so với cách diễn khá cường điệu và ước lệ của trước đó.

"Nói ngắngọn, vở kịch này đã khiến cho nó dường như có thể diễn tả trên sân khấu bất cứđiều gì hay mọi điều và diễn tả một cách đẹp đẽ. Lần dàn dựng đầu tiên của Chuyến tàu đã làm được điều là cắm mộtngọn cờ của cái đẹp trên dải đất của sân khấu thương mại. Tôi tin là khán giả bằngcách nào đó đã hiểu điều này và rung cảm trước bằng chứng thuyết phục dưới tácđộng của tính trí tuệ và tinh thần đầy nhiệt huyết của nó. Vở kịch này, hơn bấtcứ một tác phẩm nào khác của Williams trước và sau đấy, đạt tới mẫu mực bi kịchvà cái kết đen tối của nó đã giải quyết tất cả.

Cùng vớiWilliams, sự phát hiện tuyệt vời khác của vở diễn dĩ nhiên chính là Brando, mộtcon hổ sổng chuồng, một kẻ khủng bố tình dục. Chưa ai từng thấy một thứ gì giốngnhư anh ta trước đó bởi vì cái cách tự do như thế trên sân khấu không hề tồn tạitừ trước đến giờ. Anh ta gầm lên xúc cảmhoan ca của William về tình dục, sự chân thực khủng khiếp của nó và những phánxét không thể cưỡng lại của nó, và cũng thế với một quyền năng cuốn sạch mọi thứphía trước nó. Brando là một kẻ man rợ nhưng anh ta chấp nhận sự thực."

Kazan và Marlon Brando trên trường quay phim On the Waterfront (1954) - một bộ phim được xem như câu trả lời của Kazan đối với việc ông liên quan tới Uỷ ban điều tra các hoạt động chống Mỹ (và đáp lại các thông điệp ngầm của Miller): Tôi ghét những kẻ cộng sản và đã ghét nhiều năm rồi, và tôi không cảm thấy đúng khi đi từ bỏ sự nghiệp của mình để bảo vệ họ. Tôi sẽ từ bỏ sự nghiệp điện ảnh nếu như nó cần thiết để bảo vệ những điều tôi tin tưởng, còn chuyện này thì không. On the Waterfront là câu chuyện về một chàng trai đầu gấu ở khu bến cảng đã từ chối bảo vệ cho đám tội phạm vốn là bạn bè, rồi hợp tác với cảnh sát để khai ra những kẻ liên quan.

Sở dĩ phương pháp diễn xuất ấy có được đất tung hoành là nhờ kịch bản được viết bằng những chất liệu đời sống nhiều khi dưới giọng văn khắc nghiệt, những câu thoại có vẻ chừng mực nhưng như tát vào mặt nhau, và sự tương phản giữa những cái đẹp mỏng manh, sự chơi vơi của lý tưởng sống với cái thực tế thô ráp. Điều đó có trong kịch của Miller và Williams, mức độ có khác nhau khi Williams đeo đuổi những ẩn dụ màu mè hơn, trong khi Miller có vẻ như là "đỏ rực". Hãy đọc đoạn sau thì không lấy làm ngạc nhiên khi một thời các vở kịch của Miller được xem như tố cáo chế độ TBCN! Nhưng đó là một cách giải mã sai lệch. Người ta dễ nghĩ Miller thích "làm trò" để gây nổi thay vì ông nhất quán với thiên chức đòi hỏi sự công bằng và trung thực trong xã hội - điều thực ra là thông điệp ở gần như 100% các bộ phim Mỹ.

"Chuyến tàu vào giờ khắc được sinh ra đãngân lên định mệnh của kẻ ngoài lề trong xã hội Mỹ và dấy lên câu hỏi về sựbình đẳng. Nhưng nó đã làm được điều đó từ nội tại. Thực tế thì Williamsđã viết sớm hơn nhiều những gì đã được dán nhãn mang tính xã hội những vở kịchđầy ý thức với một màu sắc Cánh Tả, mang chủ đề cá nhân bị tổn thương chống lạisự bất công của một xã hội tàn bạo. (Vở kịch về chủ đề nhà tù không được dàn dựngtrước đó của ông, Not About Nightingales[Không phải về chim sơn ca], đã đượcColin Redgrave dựng ở Broadway năm 1999 thành một vở diễn đầy mạnh mẽ.) Với Chuyến tàu và ở các nhân vật khác, nhiềuâm điệu bí hiểm hơn như những nhân vật trong Bầy thú thủy tinh, cá nhân và đời sống nội tâm anh ta bày ra giữa trungtâm và các tình trạng xã hội được biểu tượng hóa, như ở Stanley Kowalski và ngườicha mất tích trong Bầy thú.

Williamsnhà thơ không trung lập chính trị như nhiều người quả quyết, và một vài phầntrong làn sóng mênh mông của sự ngưỡng mộ Chuyếntàu là sự xác nhận tính chân thực xã hội cũng như chất thơ riêng tư của nó.Và điều may mắn tốt đẹp của vở kịch và tác giả của nó là đã được dẫn dắt bởiKazan, người hiểu rõ công chúng New York và giữ nguyên vẹn sự kết nối của vở kịchvới truyền thống hiện thực chủ nghĩa quen thuộc trong khi cho phép ngôn ngữ củanó được diễn ra tự nhiên. Kazan vốn ít kiên nhẫn với chủ nghĩa biểu tượng vàtính trừu tượng, thừa nhận sự không thoải mái của mình với ý tưởng đạo diễn kịchShakespeare hay các tác phẩm cổ điển khác, và thực vậy đã thất bại một thậpniên sau đó với một bản dựng xoàng xĩnh của vở The Changeling, cái xương sống của nó gãy vụn, có thể nói vậy, do nỗlực cài cắm chủ nghĩa trữ tình vào trong giọng điệu chủ đạo của chủ nghĩa hiệnthực đường phố. Tuy vậy, với Chuyến tàu,cái thực và cái trữ tình luôn đan cài uyển chuyển và hòa thành một giọng thốngnhất."

Vợ chồng Miller cùng vợ chồng Sir Lawrence Olivier - Vivien Leigh, cặp đôi kịch nghệ và điện ảnh Anh

The Misfits (1961) - Bộ phim với kịch bản của Miller và là vai diễn cuối cùng của MM cũng như Clark Gable trước khi cả 2 qua đời.

Quay lại với vở kịch diễn ra trên sân khấu NH Tuổi Trẻ năm 2011, vì chẳng có vở nào khác để so sánh nên đành chấp nhận đó là một thành công. Phần đầu vở hơi bị dài đối với người xem hiện đại, chắc hẳn là do thiếu sự nhấn nhá trong thoại, cảm giác như bị rải đều ra đến nửa tiếng. Như có thể đoán được, vai Kate do Lê Khanh đóng là điểm nhấn cho vở kịch, dù xuất hiện chỉ phân nửa thời gian. Nếu quen xem phong cách đời sống, nửa đùa nửa thật đầy rẫy trên TV hay tiểu phẩm, thì có vẻ Lê Khanh đóng khá cứng và thêm nữa, cái giọng khô khô, đanh đanh không dễ nghe. Nhưng đó là một diễn xuất làm chủ được vai diễn, đáng được gọi là điểm sáng của vở. Sĩ Tiến đóng cũng được, tuy thiếu một cái uy lực về cái xấu để gây nghẹt thở cho người xem, nên người xem chưa thấy sợ; có lẽ vì vai này rất khó. Nhìn bộ quần áo nhầu nhĩ của diễn viên, thật khó nghĩ đấy là ông chủ tư bản của một nhà máy sản xuất xilanh động cơ máy bay. Dàn diễn viên nam nói chung dở, nam diễn viên chính khá béo và hình thể, mặt mũi giống các bác xe ôm hơn là một giai phố Main Street của Mỹ (Phiên bản phim 1948 của Mỹ vai này do tài tử Burt Lancaster đóng). Nữ diễn viên Thu Quỳnh trong vai Ann có vóc dáng rất hoàn hảo, nhan sắc tựa như Thang Duy trong Sắc, Giới, đóng chưa hay lắm nhưng vẻ đẹp quả rất ăn đèn sân khấu.

Áp phích phim All My Sons 1948 với Burt Lancaster

Vở diễn ở Broadway với John Lithgow, Dianne Wiest, Patrick Wilson và Katie Holmes

Dù sao cũng rất vui khi được đi xem một vở kinh điển không mất tiền! Tôi cũng gặp lại được một Miller mà mình đã tưởng tượng. Tò mò rằng không biết đạo diễn Mỹ này có thay đổi gì so với format của các vở diễn tại Mỹ không, và từ thời Kazan đến giờ, đã thay đổi ra sao? Những vấn đề có vẻ cũng khá cũ, nếu xem ở vào vài chục năm trước thì câu chuyện về sự gian dối trên xương máu chiến sĩ, các ác của giới chủ tư bản... hẳn gây ấn tượng mạnh. Với tôi, hiện giờ thông điệp về sự trung thực và minh bạch trong vở kịch hiện lên đậm hơn.

100 năm ngày sinh Tennessee Williams (RFI)

2011-11-28T22:57:00.001+07:00

Tuấn Thảo
RFI, Thứ sáu 25 Tháng Mười Một 2011 (http://www.viet.rfi.fr/van-hoa/20111125-tennessee-williams-mot-doi-nguoi-ma-muon-kiep-song)

Nhà văn Tennessee Williams, chỉ một đời người mà muôn kiếp sống

Tennesse Williams

Nếu còn sống, năm nay Tennessee Williams sẽ tròn 100 tuổi. Nhân dịp kỷ niệm 100 ngày sinh của nhà văn người Mỹ, nhiều vở kịch của tác giả này được dựng lại trên sân khấu, trong đó có vở Un paradis sur terre (Thiên đường hạ giới). Một số tác phẩm như hồi ký, tiểu thuyết, truyện ngắn được tái bản hay lần đầu tiên được phát hành bằng tiếng Pháp.

Trong số các quyển sách vừa mới được dịch từ tiếng Anh sang tiếng Pháp, có hai tập đoản bút De vous à moi tập hợp nhiều bài viết ngắn, ít được phổ biến của chính tác giả. Thông qua những bài viết này, mà giới chuyên ngành thường gọi là văn xuôi nhưng không mang tính hư cấu (prose non fictionnelle), nhà văn Tennessee Williams chủ yếu đề cập đến công việc sáng tác của mình. Đó có thể là một lời mở đầu (không được đăng) cho một tựa sách, một bài phân tích mà ông thường viết cho các nguyệt san hay một lời chú thích tác phẩm mà ông gửi cho một diễn viên đang chuẩn bị đóng phim hay đóng kịch.

Một số nhà phê bình cho rằng những bài viết theo kiểu này không có nhiều giá trị văn học, nhưng ít ra nó cho thấy phần nào quá trình sáng tác cũng những ý tưởng mà nhà văn muốn gửi gấm qua tác phẩm. Các bài viết cũng cho thấy cá tính của nhà văn Tennessee Williams bởi vì một số đoản văn xuôi ở đây không có sự sàng lọc nào cả, do không nhằm mục đích phổ biến cho đại đa số độc giả.

Bên cạnh nhiều quyển tiểu sử đã được cho ra mắt, gần đây nhà xuất bản Baker Street cho phát hành quyển sách mang tựa đề Tennessee Williams, une vie (tạm dịch Tennessee Williams, một đời người). Tác giả của quyển tiểu sử này là cô Catherine Fruchon-Toussaint, nhà báo phụ trách chuyên mục Phê bình Văn học làm việc cho đài phát thanh quốc tế Pháp RFI. Catherine Fruchon-Toussaint giải thích vì sao cô đã chọn một tựa đề như vậy:

Quả thật là quyển tiểu sử này có thể được đặt tựa là Mille et une vies, cho thấy muôn mặt cuộc đời của Tennessee Williams. Kinh nghiệm sống của nhà văn Tennessee Williams dày không thể tưởng. Có thể nói là chỉ trong một đời người, ông đã sống nhiều kiếp khác nhau. Để phác họa lại cuộc đời của Tennessee Williams, tôi không kể theo trình tự thời gian, mà lại kể theo nhiều tuyến khác nhau : mỗi chương là một chủ đề. Chẳng hạn như có một chương đối chiếu hai khía cạnh của Tennessee Williams : nhân vật của công chúng và đời tư của tác giả. Một chương sách khác thì lại nói về những đỉnh cao sự nghiệp và thất bại cá nhân. Cuộc đời và nghiệp cầm bút của ông đa hình và phức hợp, nên theo tôi nghĩ, rất khó thể nào mà đi theo một tuyến duy nhất.

Lúc sinh tiền, Tennessee Williams nổi tiếng là một kịch tác gia, ông đã viết khoảng 30 vở kịch dài và 70 vở kịch ngắn. Đó là chưa kể đến 50 truyện ngắn, cộng thêm các tựa tiểu thuyết, hồi ký, tiểu luận, thơ mới, các kịch bản mà ông từng viết cho điện ảnh và truyền hình, bên cạnh một khối lượng thư từ đồ sộ mà ông đã trao đổi với giới văn nghệ sĩ cùng thời, mà mãi đến bây giờ ngành xuất bản Pháp mới bắt đầu cho chuyển dịch, một kho tàng quý báu đối với các nhà biên khảo nghiên cứu.

Những độc giả nào yêu chuộng Tennessee Williams đều không thể bỏ qua quyển Hồi ký của một con cá sấu (Mémoires d’un Crocodile - 1975) mà nhà văn đã viết vào năm 64 tuổi, tức là 8 năm trước khi ông qua đời (1983). Trong quyển hồi ký này, ông từng thú thật là văn chương đã cứu rỗi linh hồn của ông. Còn trong quyển tiểu sử vừa được phát hành Tennessee Williams, nhà báo Catherine Fruchon-Toussaint, đã dành nguyên một chương để nói về tầm quan trọng của chiếc máy đánh chữ, một món quà sinh nhật mà Tennessee Williams đã nhận được từ gia đình, năm mới lên 12 tuổi.

Đúng thật là như vậy. Đối với người khác, máy đánh chữ chỉ là một dụng cụ, đối với Tennessee Williams, nó tượng trưng cho cả một lẽ sống. Trong quyển hồi ký, nhà văn từng kể lại cái tuổi thơ bất hạnh của mình. Ông lớn lên trong một gia đình mà người cha là một người đàn ông nghiện rượu, vũ phu hay đánh đập vợ con. Mẹ ông, tuy thương con, tuy là một nạn nhân của các vụ bạo hành trong gia đình, nhưng lại không biết che chở cho con cái. Trong gia đình mình, nhà văn Tennessee Williams rất gần gũi với người chị ruột tên là Rose. Hai người cách nhau 16 tháng tuổi nhưng lớn lên như chị em sinh đôi. Rose mắc chứng bệnh tâm thần phân lập, nên sau đó cô bị nhốt vào bệnh viện. Nhà văn lúc đó còn quá nhỏ để cưỡng lại quyết định này của gia đình. Mãi đến sau này, khi ông thành đạt trên đường đời, ông mới có thể đưa người chị ruột về nhà để trông nom chăm sóc.

Thời còn nhỏ, nhà văn Tennessee Williams lâm bệnh nặng (LTS : bệnh bạch hầu – diphtérie), nên trong một thời gian dài ông không được đến trường lớp. Nhà văn Tennessee Williams được dạy học ở nhà, và theo lời khuyến khích của Rose, ông đọc sách và bắt đầu viết lách. Cũng nhờ vào người chị ruột, mà vào năm 12 tuổi, ông nhận được chiếc máy đánh chữ đầu tiên. Ông cho đăng truyện ngắn đầu tay vào năm 13 tuổi, nhưng sự nghiệp văn chương của nhà văn thật sự bắt đầu năm ông 17 tuổi, khi tác phẩm của ông (LTS : truyện ngắn The Vengeance of Nitocris – 1928) được một nhà xuất bản chính thức phát hành. Từ đó trở đi, Tennessee Williams sẽ không bao giờ rời xa chiếc máy đánh chữ. Cứ vào mỗi buổi sáng, ông luôn luôn ngồi vào bàn đánh máy ít nhất là ba tiếng đồng hồ. Cho dù có rượu chè qua đêm, ăn chơi trác táng từ khuya đến sáng, nhưng Tennessee Williams luôn dành thời gian sáng tác qua việc đánh máy. Có người cho là quan hệ giữa nhà văn với chiếc máy đánh chữ, không phải là một luồng dưỡng khí cần thiết cho sáng tác, mà lại giống như một chất thuốc kích thích, mà người nghiện ngập không thể nào cưỡng lại nổi.

Nhà văn Tennessee Williams từng nói rằng : ngoại trừ những lúc ông bị chứng trầm cảm, xuống tinh thần đến mức không thể nào sáng tác, thì ông cần viết hầu như là mỗi ngày vì bằng không ông sẽ hóa điên. Chiếc máy đánh chữ là vật dụng cụ thể gắn liền ông với thực tại và hóa giải những nỗi ám ảnh đeo đuổi ông suốt cuộc đời.

Thành danh vào năm 34 tuổi nhờ vào vở kịch The Glass Menagerie (tạm dịch là Bầy thú bằng thủy tinh), Tennessee Williams hai năm sau đó (1947) trở thành một tên tuổi lớn của làng văn học quốc tế nhờ vào vở kịch A Streetcar named Desire (Chuyến tàu mang tên Dục vọng). Cả hai tác phẩm này được dịch sang nhiều thứ tiếng cũng như được chuyển thể lên màn ảnh lớn với các ngôi sao nổi tiếng nhất màn bạc Hollywood thời bấy giờ. Đầu những năm 1950 là thời kỳ mà Tennessee Williams thường sang châu Âu để tham dự các buổi ra mắt công chúng các tác phẩm của ông. Mời quý thính giả nghe lại một đoạn trả lời phỏng vấn đài truyền hình Pháp của Tennessee Williams, qua đó nhà văn gợi lại những kỷ niệm của riêng mình với thủ đô Paris :

Lần đầu tiên tôi có dịp đến thăm Paris là vào năm 15 tuổi. Vào lúc đó, tôi đi cùng với ông nội của tôi, vì ông thường hay tổ chức các chuyến du lịch cho Hiệp hội các tín hữu đạo Tin Lành. Về sau này, tôi vẫn thường xuyên trở lại Paris để thăm viếng bạn hữu, hoặc để tham dự các buổi ra mắt sách, các buổi diễn đầu tiên các vở kịch của tôi trên sân khấu Paris. Mỗi lần đến Paris, tôi cố gắng tranh thủ thời gian để đi xem một số vở kịch bằng tiếng Pháp. Tác phẩm mà tôi được xem lần này là vở kịch Don Juan của Molière được diễn tại nhà hát Comédie Française. Tôi rất thích đi xem kịch ở Paris vì điều đó gợi nhiều cảm hứng cho tôi về mặt ý tưởng, cách dàn dựng, chỉ đạo diễn viên, cách dùng ánh sáng : tôi có thể ứng dụng những điều mà tôi học hỏi vào trong những vở kịch của mình. Hiện giờ, vở kịch A Streetcar named Desire (Chuyến tàu mang tên Dục vọng) đang rất thành công tại Mỹ, trên sân khấu Broadway của New York. Tôi hy vọng rằng tác phẩm này sẽ sớm được dịch sang tiếng Pháp, để có thể được dựng lên tại Paris trong thời gian tới.

Áp phích phim Chuyến tàu mang tên Dục vọng năm 1951

Vừa rồi là phát biểu của nhà văn Tennessee Williams nói về Paris. Trong quyển tiểu sử viết về nhà văn người Mỹ, nhà báo Catherine Fruchon-Toussaint dành nguyên một chương sách để nói lên cái quan hệ gắn bó của nhà văn người Mỹ với thủ đô Pháp. Ngoài việc lui tới với giới văn nghệ sĩ, những quan hệ với các đồng nghiệp, Tennessee Williams còn thích Paris ở chỗ hào nhoáng và nhất là cuộc sống về đêm.

Tennessee Williams nổi tiếng là một nhà văn, nhưng ông lại sống như một siêu sao nhạc rock : với tất cả sự lộng lẫy hào nhoáng của thời kỳ tột đỉnh vinh quang, cũng như những mặt trái và cạm bẫy thường thấy trong ngành công nghiệp giải trí là rượu chè và ma túy. Ta có thể so sánh Tennessee Williams với một tác giả cùng thời với ông là Arthur Miller. Vào thời mà Arthur Miller thành hôn với thần tượng điện ảnh Marilyn Monroe, thì tác giả này vẫn thể hiện cho một thành phần trí thức thiên tả, sống một cách kín đáo và ít phô trương. Còn Tennessee Williams thì hoàn toàn khác hẳn, ông sống trong thế giới hào nhoáng của các ngôi sao màn bạc, xuất hiện bên cạnh Liz Taylor, Montgomery Clift, Marlon Brando. Tại Luân Đôn, ông lui tới với cặp diễn viên Vivian Leigh và Lawrence Olivier. Tại Ý, ông ở nhà của đạo diễn Luscino Visconti. Tại Paris, ông có quan hệ khá gần gũi với nhiều văn nghệ sĩ trong đó có nhà văn nổi tiếng là bà Françoise Sagan, người đã dịch một số tác phẩm của ông sang tiếng Pháp. Ngoài ra còn có diễn viên Charlotte Rampling vào đầu những năm 1970. Cũng cần biết rằng Tennessee Williams từng được mời làm chủ tịch ban giám khảo liên hoan Cannes vào năm 1976. Giai thoại kể rằng hầu như nơi nào có lễ hội tiệc tùng, có ăn chơi thâu đêm Tennessee Williams đều có mặt, như thể ông muốn sống hết mình cho khoảnh khắc, bất kể tiệc vui chóng tàn, bất kể sự quá độ có ảnh hưởng đến sức khỏe của mình, như thể ông không cần biết rồi ngày mai sẽ ra sao. Nếu như về mặt tư tưởng, ông ngưỡng mộ các tác giả Pháp như Sartre, Genet, Giraudoux, thì ngoài đời, ông có một cuộc sống hoàn toàn không giống như các nhà văn cùng thời.

Đột ngột qua đời vào năm 1983, một cái chết mà cho tới nay vẫn chưa thật sự được làm sáng tỏ, nhà văn Tennessee Williams đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lĩnh vực kịch nghệ của Hoa Kỳ. Các tác phẩm của ông trong đó có The Glass Menagerie (1945), A streetcar named Desire (1947), Cat on hot tin roof (1955), The Night of the Iguana (1961) ... đoạt được nhiều giải thưởng lớn như Giải Pulitzer, Tony Awards hay Donaldson Awards của giới phê bình kịch nghệ. Trong cách xây dựng cá tính nhân vật, dường như chỉ có ngòi bút độc đáo của Tennessee Williams mới soi rọi thấu đáo những dồn nén dục vọng, lột tả trọn vẹn những ức chế nội tâm. Một khi được chuyển thể lên màn ảnh lớn, các nhân vật của Tennessee Williams lại càng nóng bỏng lửa tình, hừng hực tội lỗi.

Tập kịch bản Chuyến tàu mang tên Dục vọng của NXB Penguin

Tennessee Williams là một trong những nhà văn Mỹ đầu tiên sống công khai với định hướng giới tính của mình, nhưng ta không thể gán cho ông cái danh hiệu ‘‘hạn hẹp’’ của một nhà văn đồng tính. Xuyên qua các nhân vật khổ lụy, đọa đày muốn thoát mà vẫn không thoát ra khỏi vòng dục vọng, Tennessee Williams thật ra muốn nói lên nỗi cô đơn tột cùng của những tâm hồn vì khao khát yêu thương mà phải gánh chịu hay tự chuốc lấy nỗi đau khổ sâu xa. Nhưng Tennessee Williams lúc nào cũng có một cái nhìn hết sức trìu mến về những con người yếu đuối mong manh ấy. Dưới ngòi bút của Tennessee Williams, những vết gẫy tâm hồn lại lung linh huy hoàng, phút chốc ngời sáng. Định mệnh oan nghiệt càng vùi dập, đời người càng thăng hoa trong hạnh phúc, dù đó chỉ là những giây phút ngắn ngủi, chợt biến tan trong chớp mắt ngậm ngùi.

"Tôi thấy tôi thương những chuyến tàu"

2011-11-23T11:25:00.001+07:00

Một năm sắp cạn ngày. Tôi giật mình nghĩ đến chuyến đi châu Âu mới đầu năm mà giờ đã như năm nào. Chuyến đi ấy tôi có ghé qua Budapest trên con tàu tốc hành từ Viên sang, và xúi quẩy thế nào mà tôi chỉ ở thủ đô Hungary được có vài tiếng đồng hồ. Rồi mấy tháng sau, cảm xúc vẫn còn ăm ắp, tôi dự định viết một ký sự về chuyến tàu đi và về trong ngày đó, cái ngày trời lạnh giá đột ngột, khi ở Budapest dường như chỉ -10 độ C. Nhưng ký sự của tôi mới chỉ dừng ở nước Áo mà chưa viết đến phần nước Hung, cho dù đã nhắc đến ấn tượng về Ðế chế Áo - Hung và bà hoàng Sisi.

Căn nguyên là bận quá. Một trong những thứ làm tôi bận là lao vào thực hiện bộ sách Truyện và kịch bản phim nổi tiếng thế giới. Tình cờ mà trong loạt đầu tiên, có cuốn “Bức thư của người đàn bà không quen”. Cuốn ấy còn có cả “24 giờ trong đời một người đàn bà”, cả hai truyện của Stefan Zweig đều đã thành phim. Truyện đầu có bối cảnh Viên. Tôi lại gặp Viên lần nữa, thành phố tôi chỉ ở mấy ngày, thành phố quá nhiều lâu đài, nhà to nhưng lại quá ít người ở. Có đêm tôi dự định đi tàu điện vòng quanh thành phố, vì nhìn thấy bản đồ thành Viên có Ringstrasse – như kiểu đường vành đai hay vòng tròn, thực tế là đường trục đi qua các công trình lớn của đô thành – đường tàu điện chạy dọc tuyến này. Nhưng qua rất nhiều bến thì tới một chỗ chẳng biết là đâu, tàu dừng lại. Đoán chắc là bến cuối, nghĩ nửa đêm rồi dừng ở đây thì mình biết về lại chỗ cũ thế nào. Lò dò đi lên chỗ người lái tàu thì thấy một cậu có vết xăm ở cổ, bấm lỗ tai lỗ mũi trông rất dữ tướng. Tôi rụt rè hỏi có quay lại không thì hắn chỉ bảo đợi. Cả đoàn tàu có lẽ chỉ có mỗi tôi cũng nên. 15 phút sau tàu lộn lại theo đường ray bên kia chứ không đi vòng quanh thành phố nữa.

Tàu điện chạy tuyến Ringstrasse ở Viên

Stefan Zweig chắc cũng từng ngồi trên những chuyến xe thế này. Còn bao nhiêu người nữa, những Freud, Klimt và cả Hitler? Những chuyến tàu điện đi khoan thai giữa lòng thành phố đầy những tượng danh nhân và những tòa nhà cổ buồn xám trong trời mùa đông. Nhưng bây giờ còn ai đọc Zweig nữa nhỉ? Có đồng nghiệp của tôi đọc ông xong, kêu sao mà sến quá. Ơ hay, có bao giờ sến lại tắt, đuốc Olympic còn chẳng tắt nữa là.

Chuyến tàu chở tôi từ Viên sang Budapest đi mất 3 tiếng khá vắng khách. Thì ra những chuyến tàu xuyên lục địa này đều vắng cả. Giá vé khứ hồi hóa ra còn rẻ hơn cả vé một chiều, chẳng hiểu vì sao? Gặp anh Hoàng Linh ở Budapest rồi, lúc về mua vé cho tôi, anh mới giải thích là họ khuyến khích người đi du lịch sử dụng vé khứ hồi. Nghe vậy thì biết vậy và hơi hậm hực vì chuyến tàu của mình gặp quá nhiều điều lẩm cẩm, chủ yếu là tại tôi: trễ chuyến, rồi chủ quan này nọ... Nhưng chuyện đó cũng nhỏ so với việc đã biết một đất nước trong thoáng chốc. Tàu đi qua biên giới, cũng có người kiểm tra vé và hộ chiếu, cảnh sắc hai nước cũng không mấy khác biệt, cũng những đồng quê đang phủ băng mùa đông. Ranh giới phe XHCN và TBCN một thời đây sao? Bao nhiêu cuộc chiến tranh đã cày xới những vồng đất ngoài kia?

Nhưng xuống ga Keleti (3) ở Budapest thì thấy khác. Nhà ga xây từ cuối thế kỷ 19, với phong cách kết hợp cổ điển và Nouveau Art, khung kèo sắt uốn cầu kỳ, nhưng màu sơn vàng và vẻ cũ kỹ của nó làm tôi nhớ ngay đến ga Hàng Cỏ ở Hà Nội! Trong khi ga Wien Sudbahnhof hay Wien Meidling bên Viên sáng choang và hiện đại thì Keleti cứ xâm xẩm tôi tối vàng vọt. Điều thứ nhất tôi học được là dân Hung chưa dùng đồng Euro cho dù đã gia nhập hệ thống tiền tệ chung châu Âu rồi. Điều thứ hai là điện thoại công cộng chạy bằng xu ở đây rất lởm khởm. Tôi đã mất cả đống xu (tính ra cũng mấy trăm nghìn tiền Việt) mà không gọi được cú điện nào thành công. Người Hung thì lại chả mấy ai nói tiếng Anh. Nhưng rồi cũng gặp được người cần gặp. Và ngắm được thành phố một thoáng. Budapest có phần ngoạn mục hơn Viên, các đại lộ trung tâm rộng hơn nhưng các công trình không được chăm chút bằng. Đại để là câu chuyện lịch sử của thành phố này, đất nước này đủ sức chinh phục bất cứ nhà văn nào...

Nhà ga Keleti - ga phía Đông Budapest

Quay lại với các nhà văn và những cuốn sách. Chuyến tàu tôi đi là tàu tốc hành, ngày nay đã chạy bằng điện chứ không còn là diezel nữa. Cuốn “Chuyến tàu mang tên Dục vọng” ấy, là nói về tàu điện chạy trên phố như tàu ở Viên mà tôi đã đi. Nhưng tiếng Anh gọi là streetcar để chỉ tàu điện ở New Orleans, trong khi gọi tàu điện Viên là tram. Nhưng thôi, bỏ qua đi, tôi đã gặp những chuyến tàu ấy như một chuỗi liên quan. Chuyến tàu điện ở Hà Nội hồi nhỏ tôi đi giờ chẳng nhớ có số hiệu gì, tuyến Vọng – Cửa Nam hay Chợ Mơ – Bờ Hồ, ai còn nhớ số hiệu không? Tàu điện ở Viên tôi thấy họ tô các tuyến màu xanh, da cam hay đỏ trên bản đồ, còn tàu ở ngoài cũng màu đỏ như tàu điện Hà Nội ngày xưa. Tàu điện Viên cái nào cũng mới và sạch sẽ, người lên xuống thoải mái, có mắt đọc thẻ lên tàu nhưng chẳng ai dí thẻ cả. Tôi mua Vienna Card cho khách du lịch (thẻ này cung cấp dịch vụ giao thông hoàn toàn miễn phí), mới đầu cũng dí, sau thử không dí xem thế nào, thì chẳng thấy ai nhắc gì. Thậm chí ở ga tàu điện ngầm, các cửa chắn cũng chẳng chặn lại. Ở thành phố này, dường như quá yên bình để mà một cái thẻ có tầm quan trọng. Thế là tôi tự do tung hoành đi lại khắp Viên nhờ vào hệ thống giao thông công cộng tuyệt vời ấy.

Rachel Weisz trong một vở diễn Chuyến tàu mang tên Dục vọng ở London, 2009

Tôi nghĩ, nói một cách màu mè thì chuyến tàu điện của tôi ở Viên có lẽ mang tên Khát vọng, cũng dịch từ Desire ra. Chuyến tàu “Dục vọng” của Tennesse Williams đưa Blanche DuBois đi qua khu nhà tên là Nghĩa trang (Cemetary) để đến Miền Thiên đàng (Elysian Fields) là nơi cô em gái Stella ở trọ. Williams đã sử dụng những cái tên có tính ký hiệu học để làm nên một tác phẩm biểu tượng của văn học hiện đại Mỹ sau Thế chiến Hai. Khi tôi còn nhỏ, mang ấn tượng của những bài viết về các minh tinh hay ngôi sao màn bạc Hollywood trên các tờ tạp chí Điện ảnh, tôi tưởng những bộ phim thời trước đều chỉ toàn là diễm tình hoặc sử thi. Vì vậy tôi khá bất ngờ khi xem “Chuyến tàu mang tên Dục vọng” của đạo diễn Elia Kazan với Marlon Brando và Vivien Leigh. Đó là một chuyến du hành căng thẳng và ức chế, nhưng bùng nổ với sự thăng hoa trong diễn xuất của các diễn viên. Marlon đẹp trai đầy hoang dại trong khi Vivien hóa ra rất xuống mã so với hồi đóng “Cuốn theo chiều gió”. Nhưng họ làm người xem quên được ngoại hình – điều mà các phim Mỹ thời đó hay tô điểm quá trau chuốt – để chinh phục người xem bằng diễn xuất bạo liệt. Cuốn sách này ngẫu nhiên mà tôi thành người dịch, nhưng tôi không lạ lẫm gì, vì phim đã xem, và những vở kịch giàu tính biểu tượng vẫn là niềm yêu thích của tôi.

Lại nhớ trước khi sang Áo, tôi đã đặt vé đi xem kịch ở nhà hát Hofburg. Đấy hóa ra không phải nhà hát lớn nhất Viên. Nhà hát lớn nhất là Nhà hát Thành phố, nhưng kiến trúc bên ngoài không duyên dáng bằng nhà hát Hofburg. Có điều tôi định xem opera hay nhạc kịch, nhưng những ngày tôi ở Viên thì lại không có vở nào. Thôi thì đành xem một vở của Shakespeare, “Đêm thứ mười hai”. Hi vọng là có cái để xem. Nhà hát Hofburg quy mô cũng tương đương Nhà hát Lớn Hà Nội, đối diện Tòa Thị chính Viên, trông ra một cái sân trượt băng công cộng, chiếu đèn rực rỡ rất vui mắt. Ở cửa nhà hát có bích chương vở “Đợi chờ Godot” (4) nữa nhưng là tuần sau. Ở sảnh nhà hát có những bức phác họa của Klimt, và không có những trang trí mạ vàng hay thần tiên gì lộng lẫy cả. Nội thất toàn ốp đá màu vàng xám nghiêm nghị. Tôi bất ngờ vì cả nhà hát kín chỗ, và dân tình xem say mê, cười rần rần. Vở kịch này họ dựng theo bối cảnh hiện đại. Tất nhiên là nói bằng tiếng Đức nên với tôi nó chẳng gợi một cảm giác gì về Shakespeare cả!

Nhà hát Hofburg và nội thất

Nhà hát thành phố Viên

Nhà hát thành phố Budapest

Tôi nhớ lần đi xem “Bà tỉ phú về thăm quê” của Durenmatt ở rạp Hồng Hà do Viện Goethe tổ chức. Chắc đó là buổi diễn đã được chỉnh sửa nhiều lần nên có vẻ các khâu khá nhịp nhàng và xem khá hay, nếu như so với những lời chê của một hai năm trước đó mà tôi đã bỏ lỡ những suất diễn đầu. Xem một vở kịch hay bộ phim như thế, với những câu chuyện đầy ám ảnh về số phận con người, đến giờ vẫn là thú vui của tôi. Vui ngang với xem phim hài.

Cũng những con người như trong kịch và phim “Chuyến tàu mang tên Dục vọng”, hay ở Viên trong truyện Zweig, hay ở Hà Nội, mỗi nơi hưởng ứng nghệ thuật một kiểu khác. Bộ sách mà tôi đang thực hiện, thật ra cũng chẳng hi vọng là bán chạy. Bây giờ ai đọc kịch bản hay truyện gốc của những bộ phim trong khi có thể đi xem phim cho rồi? Nhưng đọc câu chữ trong sách lên, dường như không gian mà bộ phim đã có đột nhiên hiện lên rực rỡ hơn, ám ảnh hơn, có chiều sâu hơn. Những chuyến tàu điện trên khắp thế giới, ở Hà Nội tôi đi thuở nhỏ, hay ở Viên mà tôi được lên trong vài ngày, và ở thành phố New Orleans đầy tiếng dương cầm thở than trong kịch của Williams kia, bỗng dưng thành một mạng lưới kết nối với nhau. Cuộc sống của những kiếp người, người lái tàu ở Viên có vui không, những đứa trẻ mặt mày lấc láo tụ tập hút thuốc lá ở cái ngõ cạnh ga Keleti mà tôi lo lắng khi đi qua nghĩ chúng có phải là bọn mất dạy không, hay những ngôi sao như Vivien Leigh “phát điên vì vai diễn” có thật muốn sống cuộc sống đó không, tôi phỏng đoán là nhờ kinh nghiệm sách vở mà thôi. Thế cũng hay, sách vở đã đưa tôi đến với những trải nghiệm đó.

Vậy thì, hãy mua sách.

(*) Tựa đề bài viết là thơ Tế Hanh trong bài “Vu vơ” (1939).

N.T.Q

BCHN 66 & 67 (sông Hồng và mùa đông)

2011-11-22T18:21:00.001+07:00

BCHN số 66 - Về nghe gió sông Hồng thổi
"Hà Nội là thành phố xây dựng trên nền phù sa của sông Hồng, điều đó hầu như chúng ta đều biết. Nhưng điều sâu xa hơn, là cái nét tính cách bến bãi, bồi lắng từ tạm thời mà cố định thành nền tảng vững chắc trong lối nghĩ đã tác động đến cung cách sống của dân Hà Nội. Về phương diện không gian, sông Hồng là một mặt thoáng của Hà Nội. Bước chân ra khỏi những phố phường chật hẹp, dòng sông phù sa như một sự giải tỏa, một nét khoáng đạt bên cạnh sự tủn mủn của ngóc ngách nhà cửa bề bộn..."

BCHN số 67 - Nghe tiếng rao bồi hồi nỗi nhớ
"Với chị So là con sông Hồng với bờ đê hút gió, với những buổi chiều đông đi kiếm củi để có chất đốt đun nấu cho gia đình. Thời trước, khi tem phiếu chất đốt khá hạn chế, mỗi nhà có một cái bếp dầu lom đom lửa, thi thoảng có nguồn than tổ ong hay than cám thì đun nấu thoải mái. Lũ trẻ con thường tranh thủ gom nhặt củi khô hay thậm chí lá khô để chất trong bếp. Và dĩ nhiên, thời xưa khi chưa có nồi cơm điện, cơm phải nấu bếp lửa. Trong những chiều lạnh, quây quần bên bếp lửa nấu cơm cũng là một cái thú. Những đứa trẻ HN mộng mơ, nhìn bếp lửa chờn vờn mà nghĩ đủ điều…"

Bài Ca Hà Nội 44 & 56 (cho ngày 20-11)

2011-11-20T11:00:00.001+07:00

Chúc mừng các thầy cô giáo - mời các bạn nghe Bài Ca Hà Nội số 44 - Ước mơ xanh, chủ đề thầy cô giáo HN:

Bài Ca Hà Nội số 56 - Những mùa hoa bỏ lại.

Hợp âm phố phường của Hồ Anh Thái

2011-11-14T16:35:00.001+07:00

Đến giờ, người ta đã quen với việc Hồ Anh Thái đều đặn ra sách. Sách dày dặn, trên dưới 300 trang, và nhiều phần trong số đó thuộc thể loại đang hiếm hoi thành quả trong văn học Việt Nam: tiểu thuyết. Có một ý thức về lao động viết nơi nhà văn này, cho dù ông ở đâu, như một tham vọng khám phá lật qua lật lại các sự biến của xã hội dưới một giọng văn tỉnh táo, nhiều “mảng miếng”.

Cuốn sách mới nhất của Hồ Anh Thái có cái tên mang phong cách “tên dài” khá là phổ biến hiện nay trên thế giới: SBC là săn bắt chuột (SBC). Thật ra 5 từ là vừa phải, nhưng 7 âm tiết khi đọc lên thì thành dài, như tương ứng với tên các chương trong sách: “Ai quá lứa lỡ thì đừng đọc chương này, Ai sợ bãi tha ma đừng đọc chương này”… Đây có vẻ là một dụng công để hô ứng với cách viết những câu chuyện móc xích vào nhau, những chi tiết ăm ắp cái này xô cái kia mà chạy.

Kỹ thuật này Hồ Anh Thái đã sử dụng từ những cuốn văn xuôi nhiều năm trước như Người Ấn hay Cõi người rung chuông tận thế. Mỗi nhà văn có một bút pháp để ghi dấu ấn, và Hồ Anh Thái có vẻ như đặt hẳn hai chân vào lối viết này. Ngay cả dòng truyện có cảm xúc tự sự hơn như những truyện về cuộc đời Đức Phật hay Sông cạn gần đây, cũng vẫn nắm lấy kỹ thuật đan cài chồng ý, tùy lúc mà đẩy lên bề mặt ngôn từ hay nhòe mờ đi.

Điều đáng quan tâm là việc khai thác chất liệu từ những “sự biến” đời sống gần cận ta, mang tính thời sự cao độ vì ai chăm theo dõi báo chí là rõ cả. Các mẫu nhân vật của Hồ Anh Thái dù đổi tên thành cô Báo, chú Thơ, ông Cốp, Luật Sư, Đại Gia… thì cái chân dung người thực ngoài đời ấy vẫn lồ lộ, điều này vẫn có vẻ hiếm hoi vì đa phần nhà văn Việt Nam ưa phiếm chỉ và không tạo cho nhân vật những lý lịch sinh động đến thế.

Đó là cái rắn tay của tác giả SBC. Trong một xã hội ưa nói ngọt, hay tung hỏa mù bằng những nỉ non đạo đức trên các phương tiện truyền thông để che đậy những sự thật băng hoại, thì những liều “tính sổ” này xem ra cần thiết. Có điều, việc bào chế của thầy thuốc Hồ Anh Thái không phải lúc nào cũng tỏ ra hiệu nghiệm. Sự tỉnh táo chăm chút cho các bài thuốc này lại khiến nhiều chỗ văn kém duyên. Sự động não của người đọc không quyết định người ta thích cuốn sách hay không. Thuốc kháng sinh thì ai cũng biết, uống dền dền là nhờn.

SBC xét về mặt tác phẩm là một cuốn ghi nhận sự tiến triển về bút pháp của Hồ Anh Thái, tăng cường sự phức hợp của các dữ kiện làm nên hệ thống nhân vật. Bản thân nội dung là một tuyến truyện với nhiều ngõ ngách đổ về, nhưng cũng có thể coi đây là một khung cảnh đời sống hiện nay với cả chục hồ sơ nhân vật. Nó tựa như một ngã tư Hà Nội, xe cộ đi lại mất trật tự, nhưng người nào, xe nào cũng tìm được cái đích của mình. Nó có độ vang của hợp âm phố phường, sự bề bộn lộn xộn với người này là nỗi tra tấn, với người khác lại có sức mê hoặc khó cưỡng. Hồ Anh Thái dường như không che giấu mình thuộc về nhóm người thứ hai.

SBC mặc dù có vẻ hài hước, nhưng đọc cũng không dễ mà cười. Bắt chước tác giả, người viết bài này cũng kết bằng một câu dài: “Ai thích tấu hài thì đừng đọc sách này”.

(Báo Thanh Niên)

Mộng giữa bình thường (DFS 9)

2011-11-07T01:38:00.000+07:00

Năm nay mình không đi xem Đẹp Fashion Show, vì thế không review được gì. DFS là một cái show cũng chẳng xác định được rõ ranh giới, nhưng nó là show có cái để xem thật sự mà không diễn lần 2. Ờ thì có thể ai chăm đi xem thời trang thì thuộc cách Hà Anh giơ tay lên khoe nách hay Tiến Đoàn vạch thắt lưng sao mà giống cái ảnh vạch sịp... Nhưng đi xem thì ngồi cũng xa xa, với lại âm thanh ánh sáng rồi người mẫu đi rầm rập, thấy thì thấy chứ cũng chẳng phản cảm gì :-) Tóm lại, người xưa bảo giai nhân nan tái đắc, cứ đi xem show này thì nhìn thấy họ dền dền. Biết chị X sẽ đá chân kiểu ấy, anh Y sẽ nhe răng ra cười đố biết cười với đại gia nào trên các hàng VIP hay là kịch bản bắt thế.

Đăng lại bài năm ngoái, nhân xem VN's Next Top Model :-). Hãy nghiêm túc với mọi thứ, phù phiếm có ở mọi nơi, ngay cả những trò ngoại giao hay luật thi ca. Ai bảo các nghị sĩ không mộng tưởng? Mỗi đêm khuya không uống một vầng trăng :-)) (cảm ơn Chế Lan Viên). À mà cái tên bài này lấy ra nhân dịp con bác Huy Cận đáo tụng đình, vì HC viết mấy chữ ấy trong bài Ngậm ngùi mà ai cũng biết. Trích dẫn cũng là một sự phù phiếm... ^^

MỘNG GIỮA BÌNH THƯỜNG

Hà Nội mùa thu năm 2010 là một thời điểm sau này sẽcòn khiến mọi người nhớ. Nhớ những ngày đại lễ kỷ niệm 1000 năm đông đúc đến buồncười. Hà Nội chợt lộn xộn, nhịp sống bình thường xáo động lên bởi những sửasang, chăng đèn kết hoa, vài sự cố trong việc kỷ niệm. Nhưng mùa thu năm nay đẹpvà kéo dài, điều chưa chắc ta đã nhớ. Rút cục thì cái đẹp của Hà Nội là nhữnggì bền bỉ năm nay qua năm khác, những thứ đi vào nhịp sống như gió heo may đếnhẹn lại về. Ta sẽ quên khi cái rét tái tê trở lại, và chỉ nhớ đến khi đã hưởngtrọn mùa hè bức bối.

Mùa thu đến thì người ta nhớ đến việc phải mặc ấmhơn. Đi qua đường Phan Đình Phùng, những chiếc lá sấu vàng rơi ràn rạt. Nhữngcô gái lâm vào cảnh trên đông dưới hè: cổ vắt chiếc khăn hững hờ trên chiếc áosợi dệt bó sát, dưới là váy ngắn khoe đùi dài, chân ra sức dận trên đôi bốt dacao gót. Thế là mùa mốt đã về. Đường phố Hà Nội lại thành catwalk Thu-Đông rồi.

Người ta cũng nhớ tới một sự kiện thường niên có tênlà Đẹp Fashion show vào lúc trời se lạnh như thế. Gần mười năm rồi, chươngtrình này đã thành ra như kiểu Tuần Thời trang hay những event trứ danh ở NewYork, Paris, Milan. Hà Nội vẫn hồn nhiên sống với các loại mốt, và nơi này thậtđắc địa cho mốt vì thời tiết đỏng đảnh. Mùa hè nóng đến mức thiếu điều chị em mặcbikini phóng xe máy ra đường (sợ nắng cháy da thì khoác poncho kiểu Mexico – ýtôi muốn chỉ những loại áo chống nắng chống bụi tùm hụp, vật bất ly thân của chịem thành thị chưa có điều kiện sắm xe hơi). Mùa đông rét mướt đến mức khoác cảáo lông chống tuyết vẫn chưa đủ ấm. Cũng dọc những phố phường Hà Nội, hai loạicửa hiệu phổ biến nhất là quán ăn và hiệu quần áo. Người ta sẽ thắc mắc: bán lắmquần áo thế thì mặc để đi đâu? – Đi dự Đẹp Fashion show chẳng hạn.

Có đến cái show ấy lần thứ 9 ở một nơi xa như GardenMall Mỹ Đình mới thấy thiên hạ mê thời trang. Cho dù kinh tế năm nay rất khókhăn, ngày nào thông tin giá vàng giá đô cũng quần đảo các trang tin, giá hàngtiêu dùng tăng rền rền hàng tuần, vẫn còn đó một không gian cho lụa là, trang sức,son phấn. Cái tên chương trình là “Dreaming” (Mơ) ngẫu nhiên mà lại thể hiện mộtđiều dường như đang ngự trị tâm lý chung. Xem một show thời trang có tính sắp đặtthế này cũng là một cách người ta mơ mộng, đắm chìm trong một tối lộng lẫy, tạmrời khỏi một thực tại bụi bặm đến ngột ngạt.

Garden Mall đông nghẹt những người đẹp cần nơi đểcho người khác ngưỡng mộ (có khi chủ yếu là toàn cánh phó nháy), những doanhnhân cần chỗ để giao lưu vài chuyện bâng quơ có khả năng dắt mối làm ăn lớn (cókhi kết quả chỉ là những số liên lạc của các người đẹp!). Thật khéo không có sựkiện nào lại đông tay máy ảnh như ở đây. Hai mươi năm trước, nhà thơ nổi bật giữađám đông. Mười năm trước, nhà văn đi đâu cũng dễ bị nhận diện. Bây giờ, là thờicủa nhiếp ảnh gia. Không có họ thì không có sự kiện. Báo chí chết trước, cácnhà tổ chức chết theo sau. Vì thế, các nhiếp ảnh gia ghi dấu ấn không chỉ ở thảmđỏ đại sảnh, ở cái phông chi chít logo nhà tài trợ, nơi họ điên cuồng bấm máychộp các gương mặt người nổi tiếng, mà họ còn ghi dấu ở chương trình. Những hậucảnh chiếu lên trong chương trình mang đậm tính nhiếp ảnh. Những bộ trang phụcdù thì gì cũng tựa như những bức ảnh được phóng lên ba chiều.

Dường như để phá vỡ tính chất dẹt của hình ảnh thờitrang đó, đạo diễn Lê Vũ Long đã dùng hình thức xử lý chiều thứ ba mới: từ trêncao xuống. Những diễn viên nhào lộn đu mình trên dây thả từ trên khoảng thông tầngcủa không gian biểu diễn. Tất nhiên những “mã” ý tưởng không khó luận ra: nhữngcon người quằn quại, mê đắm, thức giấc từ những cái kén trắng. Khán giả ngửa cổnhìn những hình nhân như bay liệng trên đầu mình, hồi hộp chờ điều gì trong“mơ”. Cái hay của mơ là không ai dự tính được, và cũng không cố mơ được theo ýmuốn. Có cố lúc bắt đầu nhắm mắt thì lại đi nẻo nào mất lúc về sau.

Vẻ cổ điển là nét nổi bật của ĐFS lần này. Tính chỉnchu và tinh tế nhiều hơn là sự phá cách và trình diễn. Dường như ở vào một lúckhác, một nơi khác, như vậy có vẻ quá an toàn. Nhưng đặc điểm ấy chứng tỏ một sựtự tin, một sự trưởng thành. Từ bộ sưu tập “Mơ” của Hoàng Ngân, với gam màuxanh và ôliu lịch lãm, như một dẫn nhập từ tốn, đến bộ sưu tập “Thế giới siêutưởng” của Kelly Bùi, với gam màu đen và dát vàng dữ dội trong tiếng trống thúcnhư vó ngựa hoang, là một cuộc chu du đầy bất ngờ. Giống như khi ta mơ, ta bịrượt đuổi, chạy mãi và chỉ dừng lại khi hụt chân. Tỉnh dậy ta thấy mình hóa rađạp mất gối chăn. “Thế giới siêu tưởng” với những đôi giầy đế cao không gót môphỏng vó ngựa, những chiếc áo dạng đua môtô, quần phồng túm ở dưới như nhữngtay thảo khấu sa mạc, cùng những mái tóc kỳ dị như bờm ngựa, có khi còn lắc lưthêm cái đuôi, vừa giống những nữ chiến binh cổ đại, vừa giống những sinh vật kỳdị chỉ có trong mơ, thực là một cú đạp trong cơn mơ khiến ta sực tỉnh, tỉnh rồivẫn ngơ ngác và tiếc nuối vì đã hết.

Những “con ma ngủ” (chữ trong thơ Nguyễn Vĩnh Tiến)lại xuất hiện: những hình nhân từ trên không trung lại nhào lộn, tiếng nhạc âmu của Trí Minh như dọn dường cho cơn mơ tiếp tục. “Câu chuyện kể” của Lưu AnhTuấn với những kiều nữ tóc cột dựng như cọc khiến họ cao hẳn lên, những chiếcváy ngắn có cổ Tàu cùng những hoa văn hình rồng, mây nước, trên nền gấm, tơ sồi,da thuộc, len với những màu sắc cổ điển: xanh lam, đen, đỏ, tím, vàng son, lục.Tôi còn nhớ ấn tượng về những bộ tiểu thuyết Trung Hoa, những câu chữ vừa ước lệmà lại chi tiết đến nỗi xem những bộ phim làm theo mà hay thì à lên sao mà giốnghình dung vậy. Những câu chuyện kể được hiển thị bằng hình ảnh bằng thời trangthì giống mà cũng lại phải có khoảng mở. Cái hay của nghệ thuật lấy ảnh hưởngchất liệu cổ là vậy: vừa là nó mà lại không thể dừng ở mức y sì như nó – nhữngnguyên mẫu đã thành bảo tàng.

"Du mục" là chủ đề bộ sưu tập của nhà thiếtkế người Đức Julianne Kunze được lấy cảm hứng từ hình ảnh người Digan, vũ côngFlamenco và đấu sĩ bò tót. Những hình ảnh mà chúng ta vẫn quen thuộc về họ thựcra toàn như kiểu postcard, những bức ảnh dẹt. Làm sao để những hình ảnh ấy thựcsự có cuộc tái hiện gợi nhớ mà bay bổng, cũng như chúng ta mơ bao giờ cũng muốnmơ khác thường. Chứ mơ mà như cuộc sống thường nhật tẻ nhạt thì buồn. Trốn cáithường để rồi gặp nó, thì gặp ác mộng có khi còn thú hơn. Bộ sưu tập lịch lãm,có tính ứng dụng cao, mang một cảm giác tươi mát của thảo nguyên, của bụi bặmgiang hồ, của màu đỏ man dại trên chiếc quần ngắn ống, trên đôi môi mọng của HàAnh, của chiếc váy màu tím phớt rất lạ kiểu Flamenco mà Hoàng Yến mặc, và nhữngbông hoa đầy vẻ hippy như lời bát hát xưa: Nếubạn tới San Francisco, hãy nhớ cài vài bông hoa lên mái tóc…

Bonus vào giờ chót của ĐFS 9 là bộ sưu tập “Mây” củaĐỗ Mạnh Cường. Màn trình diễn cho “Mây” có vẻ trở về phong cách cầu kỳ quen thuộccủa những kỳ ĐFS trước: một màn ngã, một màn lăn tròn trên đường diễn. Nhữngcái vươn tay ngạo nghễ, những điệu bộ đầy tính kịch, tương phản với vẻ bồng bềnhnhẹ nhõm của màu trắng trên những chất liệu mỏng, nhẹ, những lớp vải may xếp lớpnhư bung ra. Khi đã ở mức “thể hiện” thì đã tỉnh táo lắm rồi. Cơn mơ đã hết.

Mơ mộng là một khía cạnh của lãng mạn. Ở một thànhphố ngày càng ít vẻ lãng mạn như Hà Nội, không có cách nào khác là phải tạosinh những giấc mộng mới. Giữa cái khô queo của đời thường, người ta vẫn đổ xôđi xem phim kỳ ảo, vẫn sắm sanh quần áo đẹp. Hà Nội bụi bặm nham nhở vẫn còn nhữngngày thu đẹp đẽ. Còn ta, mỗi ngày vẫn có8 tiếng để ngủ, và nếu may mắn, thì ta có thể có giấc mơ đẹp mà khác thường.

N.T.Q

(TT&VH Đàn Ông 11.2010)

Xem và bình phim ngắn VN: YxineFF 2011

2011-11-04T09:36:00.000+07:00

Mời các bạn vào bình chọn và bình luận cho các bộ phim tham gia Liên hoan phim ngắn YxineFF 2011. Các bài bình luận được YxineFF chọn đăng sẽ được tặng quà là 1 cuốn sách trong bộ Truyện & Kịch bản phim nổi tiếng thế giới.

YxineFF 2011 sẽ được trao giải vào 12/12/2011, với 23 phim tranh giải.

Hai giải thưởng chính của YxineFF 2011 gồm:

Trái Tim Vàng (Golden Heart) do ban giám khảo bình chọn.

Trái Tim Hồng (Red Heart) do Khán giả bình chọn.

Mỗi giải thưởng chính gồm tượng, giấy chứng nhận, một bộ sách mới nhất thuộc Tủ sách Điện ảnh và tiền mặt trị giá 20 triệu đồng dành cho việc làm bộ phim ngắn tiếp theo hoặc dự án phim dài của người được trao giải.

Ban giám khảo cũng trao 5 giải thưởng cá nhân xuất sắc cho đạo diễn, kịch bản, quay phim, dựng phim và diễn viên. Mỗi giải thưởng cá nhân gồm giấy chứng nhận, một bộ sách mới nhất thuộc Tủ sách Điện ảnh và tiền mặt trị giá 5 triệu đồng.

Giải thưởng đặc biệt của YxineFF 2011 gồm:

Trái Tim Trẻ (New Heart) cho bộ phim tranh giải có ý tưởng sáng tạo mới lạ do Lequyduong Co. Ltd. trao tặng và được lựa chọn bởi đạo diễn Lê Quý Dương cùng một số nhà tư vấn nghệ thuật. Giải thưởng gồm tượng, giấy chứng nhận, một bộ sách mới nhất thuộc Tủ sách Điện ảnh và tiền mặt trị giá 10 triệu đồng.

Trái Tim Xanh (Green Heart) cho bộ phim tài liệu thể hiện hay nhất chủ đề Phát triển bền vững (Sustainable Development) do EcoAid trao tặng và được chọn lựa bởi một Ban giám khảo độc lập. Danh sách đề cử được chọn từ phim tham gia tất cả các hạng mục. Giải thưởng gồm tượng, giấy chứng nhận, một bộ sách mới nhất thuộc Tủ sách Điện ảnh và tiền mặt trị giá 10 triệu đồng.

Trái Tim Lửa (Fire Heart – Production Award) cho bộ phim tranh giải hay nhất, đặc biệt về lĩnh vực sản xuất do HK Film trao tặng và được lựa chọn bởi nhà quay phim/nhà sản xuất phim Trinh Hoan cùng đồng sự. Giải thưởng gồm tượng, giấy chứng nhận, một bộ sách mới nhất thuộc Tủ sách Điện ảnh và trang thiết bị miễn phí cho việc sản xuất một bộ phim ngắn khoảng 15 phút có giá trị trong vòng 1 năm.

Ngoài ra YxineFF 2011 sẽ có thể trao thêm một số giải thưởng đặc biệt khác. Thông tin cụ thể sẽ được công bố vào thời điểm thích hợp.

http://www.yxineff.com/

Offline bộ sách truyện và kịch bản phim

2011-10-31T20:09:00.000+07:00

Bộ sách tái hiện những tác phẩm điện ảnh kinh điển

Dương Tử Thành
.

eVăn - Bộ sách loạt đầu gồm 5 cuốn truyện gốc hoặc kịch bản của những bộ phim tình cảm nổi tiếng thế giới cùng những câu chuyện bên lề vừa được Nhà xuất bản Trẻ ra mắt bạn đọc. Một buổi tọa đàm nhỏ về chủ đề này cũng vừa được tổ chức tại chi nhánh NXB Trẻ ở Hà Nội.
.

Cảnh trong bộ phim Khi Harry gặp Sally...

Phân cảnh nhân vật nữ Sally giả vờ diễn cảnh cực khoái trong một quán ăn đã mang lại hiệu ứng thế nào, và nó đã được tìm tòi để đưa vào kịch bản ra sao; hoặc câu thoại đi liền sau phân cảnh “Cho tôi món mà cô ấy đang ăn” (để trở nên… cực khoái như thế), 1 trong 100 câu thoại đáng nhớ nhất của điện ảnh thế giới, thực ra là sáng kiến của nhân vật nam chính của phim chứ không phải của tác giả kịch bản hay đạo diễn; hoặc thông tin về nhân vật diễn câu thoại đó trong phim chính là mẹ của đạo diễn… là những điều không phải khán giả nào yêu thích và đã từng xem bộ phim hài tình cảm nổi tiếng Khi Harry gặp Sally… của điện ảnh Mỹ (Kịch bản Nora Ephron, Đạo diễn Rob Reiner) suốt từ những năm cuối thế kỷ trước cho đến nay đều biết. Đó chính là một trong những lý do mà nhóm biên soạn bộ sách chủ đề Truyện và kịch bản phim nổi tiếng thế giới (Nhà xuất bản Trẻ) quyết định thực hiện bộ sách để giới thiệu đến công chúng.

Bìa cuốn sách kịch bản phim Khi Harry gặp Sally...

Độc giả sẽ được cung cấp nhiều thông tin bền lề, chuyện hậu trường trong quá trình xây dựng kịch bản và tổ chức sản xuất những bộ phim kinh điển của điện ảnh thế giới đã trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả Việt Nam. Tham dự buổi tọa đàm sáng ngày 29/10/2011 có nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên, nhà văn Đặng Thiều Quang, Nguyễn Xuân Thủy, Mai Anh Tuấn; 2 nữ dịch giả trẻ Huyền Trang, Ngọc Trà; nhà báo Anh Ngọc, Lê Quang Vũ… và một số độc giả quan tâm.

Dịch giả trẻ Bùi Huyền Trang, hiện đang làm việc tại Công ty văn hóa và truyền thông Nhã Nam, người dịch 1 trong 5 đầu sách phát hành đợt này chia sẻ: khi nhận dịch kịch bản của phim When Harry Met Sally… (Khi Harry gặp Sally…), dù rất yêu thích và đã xem phim này nhiều lần chị vẫn quyết định cùng bạn trai đi xem lại để nắm bắt tinh thần của phim tốt hơn. Huyền Trang cho biết, lần xem nào cũng cho chị những điều mới mẻ, bởi “xem khi còn nhỏ khác, xem khi đã lớn khác, xem khi chưa yêu khác, xem khi đã có người yêu lại khác hơn”. Đó cũng là lý do chị đã dùng bút danh Trang Hải - ghép với tên bạn trai - cho cuốn sách dịch thuộc thể loại “người lớn” đầu tiên này của mình (những cuốn trước đó Huyền Trang dịch đều là sách thiếu nhi).

Ngược lại với Huyền Trang, dịch giả trẻ Ngọc Trà lại cho biết, khi nhận dịch truyện gốc của phim Forrest Gump (siêu phẩm phim một nhân vật) chị đã quyết định… không xem lại phim, bởi Ngọc Trà cho rằng nhân vật chính trong truyện thú vị hơn trong phim, xấu trai và down hơn trong phim, tuy nhiên, lý do chính là chị nghĩ “tác phẩm văn học có giá trị riêng vì thế cần có sự độc lập nhất định khi dịch, không nên quá lệ thuộc vào bộ phim cũng như sự thành công của nó”. Cuốn sách mà Ngọc Trà nhận dịch đang trong quá trình hoàn thành và sẽ nằm trong loạt sau của bộ sách cùng chủ đề.

Dịch giả trẻ Bùi Huyền Trang ký tặng nhà văn Đặng Thiều Quang cuốn sách do chị dịch.

Ngoài những độc giả yêu văn học và điện ảnh, một đối tượng quan tâm khác mà những người thực hiện bộ sách kỳ vọng, đó là những người yêu thích công việc liên quan đến môn nghệ thuật thứ bảy, đam mê công việc viết kịch bản điện ảnh thì với họ bộ sách như một mẫu mực để tham khảo. Việc xuất bản bộ sách cũng cho bạn đọc một cái nhìn hệ thống về các bộ phim nổi tiếng thế giới và con đường đến với công chúng, hiểu hơn về việc xây dựng bộ phim. “Bạn đọc sẽ thấy lại không khí màn bạc của một thời hoàng kim với nhiều hình ảnh đẹp và thông tin về bộ phim, những vẻ đẹp hoa lệ của các minh tinh cùng những biến hóa kỳ tài của các đạo diễn bậc thầy” (trích lời giới thiệu loạt sách).

Có mặt tại buổi tọa đàm, nhà văn Đặng Thiều Quang, một người am hiểu và mê mẩn những bộ phim kinh điển đã chia sẻ những cảm xúc của anh khi xem những bộ phim này cũng như mối quan tâm của anh với những tác phẩm văn học được chuyển thể thành phim. Chính từ những tác phẩm ấy, bộ phim ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn, bổ sung những kiến thức đáng quý để anh đến với nghề viết. Còn nhà báo, bình luận viên bóng đá Anh Ngọc, người có thời gian 4 năm sống tại nước Ý thì chia sẻ về ảnh hưởng của bộ phim Roman Holiday (Kỳ nghỉ hè ở Roma) tại nước này và những tác động lên đời sống xã hội của bộ phim, ngay cả hình ảnh chiếc xe Vespa đại diện cho hình ảnh nước Ý cũng được thế giới biết đến từ bộ phim nói trên. Vì thế việc xuất bản bộ sách cùng với việc cung cấp thêm những thông tin hậu kỳ của mỗi bộ phim là cần thiết.

Nhà báo, BLV bóng đá Anh Ngọc nói về tác động của bộ phim Roma Holiday và hình ảnh chiếc xe Vespa trên bìa sách.

Trong khi đó, nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên thì nêu ý kiến băn khoăn liệu có nên xuất bản bộ sách cùng chủ đề nhưng đối tượng là các bộ phim Việt Nam, bởi nếu không “bạn đọc chỉ thuộc phim thế giới mà không biết đến những bộ phim có giá trị trong nước”. Trước ý kiến này, bạn Mỹ Trang đến từ Trung tâm điện ảnh trẻ lại cho rằng phim Việt rất khó làm vì chưa phải là chuẩn mực để học hỏi và thưởng thức, vì thế sách sẽ… khó bán.
.

Thông tin thêm:

Series sách chủ đề Truyện và kịch bản phim nổi tiếng thế giới được Nhà xuất bản Trẻ ra mắt lần này gồm: Kỳ nghỉ hè ở Roma, Casablanca, Bức thư của người đàn bà không quen, Khi Harry gặp Sally… và Chuyến tàu mang tên Dục vọng.

Trong thời gian tới Nhà xuất bản Trẻ sẽ tiếp tục cho ra mắt các ấn phẩm: Bữa sáng ở Tiffany’s, Và Chúa đã tạo ra đàn bà, Dạo bước trên mây và Forrest Gump.

Bản trên eVăn có rút gọn: http://evan.vnexpress.net/News/doi-song-van-nghe/2011/10/10172-bo-sach-tai-hien-nhung-tac-pham-dien-anh-kinh-dien/.

Bản đăng trên đây là bản full, lấy từ YuMe: http://yume.vn/news/giai-tri/xem-gi-di-dau/bo-sach-tai-hien-nhung-tac-pham-dien-anh-kinh-dien.35A9390F.html.

Sự quyết liệt có “mác” Vàng Anh

2011-10-24T08:54:00.001+07:00

TT - Hồi tản văn Thảo Hảo ra mắt, mọi người ngay lập tức xếp tác giả của chúng vào hàng cây bút xuất sắc nhất của thể loại này.

Khi ấy chưa có các trang mạng xã hội và blog rầm rộ, nên hằng tuần những bài tản văn ngắn như Ai cho mày chê con tao xấu, Gửi Đoàn của tôi, Nhân trường hợp chị Thỏ Bông, Nhật ký (gã) đào đường... thành một thức ăn nuôi độc giả đặng tiêu hóa những vấn đề thời sự.

Những vấn đề có khi cũng nhỏ thôi, nhưng người viết đã mở ra vô số cánh cửa, cánh nào cũng hứng gió ào ạt về.

Sách do NXB Trẻ ấn hành - Ảnh: Thuận Thắng

Sau mười năm, đọc lại những tản văn ấy giữa bối cảnh ai cũng có thể viết tản văn và tự xuất bản trên trang mạng cá nhân, vẫn dễ thấy chúng có một vị trí riêng biệt. Có điều đọc lại có khi thấy đau lòng hơn xưa, cái lúc đây đó vẫn phập phồng nghĩ: viết sắc sảo vậy, phản hồi dư luận nồng nhiệt thế, hẳn những tiêu cực ấy chắc sẽ được giải quyết.

Bây giờ thì dễ nhất là... thở dài! Điều ấy càng chứng tỏ viết được những bài như Thảo Hảo cần một khả năng nhìn xa hơn giới hạn của thể loại. Tản văn phải càn lướt được tính thời sự, mà nhiều người hay nương vào những trải nghiệm cá nhân có tính tự sự trữ tình để gánh đỡ cho cái khô khan thông tấn kia.

Nhưng Phan Thị Vàng Anh - tức Thảo Hảo, tức An Bàng - không thèm nhờ hay nương cái gì hết (thậm chí mổ xẻ chính cảm xúc của mình, như người vừa tỉnh bơ nói năng vừa tự phẫu thuật tim ruột mình, ví dụ Thắc mắc thời bình). Chỉ bảy tám trăm chữ, quá lắm là một ngàn chữ, với một sự kiện đinh, không gì ngoài chuyện thời cuộc, mà Vàng Anh trần mình ra chế biến.

Khi đọc những tản văn đình đám ấy vào khoảng gần chục năm trước, người ta có thể vập ngay vào được như món nóng sốt và khoái trá kinh khủng, ồ lên, xuýt xoa lên. Bây giờ thì khó mà thế, nhưng đọng lại nơi người đọc một giá trị thâm sâu hơn, truyền thống hơn: giá trị văn chương của chúng.

Người ta có thể nói Vàng Anh không khoan nhượng, Vàng Anh khe khắt, Vàng Anh đanh đá, nhưng vấn đề mấu chốt là Vàng Anh ý thức cao độ về ngôn từ. Khi đã lùi xa khỏi sự kiện, tản văn của Phan Thị Vàng Anh là những bài học về phép ứng xử với cuộc sống, với chữ nghĩa, những thứ xem ra giới viết đã bàn nát nước nhưng làm được như thế lại là một chuyện khác, đòi hỏi không được buông tha sự quyết liệt của chính mình. Sự quyết liệt mà đa số chúng ta, sểnh ra là xẹp.

NGUYỄN TRƯƠNG QUÝ

(Tuổi Trẻ 24.10.2011)

Bài Ca Hà Nội - Lời ước nguyện trong màn đêm

2011-10-23T09:18:00.004+07:00

Mời bà con nghe tiếp một vài số Bài Ca Hà Nội được đưa lên You Tube, phát trong khuôn khổ "Thức dậy Hà Nội & Hà Nội buổi sáng" - công ty Radio Việt, trên sóng FM 90MHz đài PTTH Hà Nội. Bạn Giang Trang, người cùng làm với tôi cho biết là cái trang này bắt phải upload tới 1 dung lượng nào đó trong account thì mới cho phép upload một file lớn hơn 15 phút, vì vậy mấy số này bị cụt nửa hoặc một phút cuối. Hiện website của nhà sản xuất chương trình vẫn chưa được launching nên có số nào thì post lên tạm, lâu lâu nghe cho vui:

Bài Ca Hà Nội số 45 - Nhớ tiếng leng keng tàu sớm khuya. Câu chuyện về tàu điện ở HN.

Bài Ca Hà Nội số 48 - Lời ước nguyện trong màn đêm. Những ca khúc và trích đoạn nhạc cổ điển và lãng mạn phổ biến ở HN.

Bài Ca Hà Nội số 49 - Dòng trường giang nên thơ. Câu chuyện về khiêu vũ và "thợ dìu".

Khi Harry gặp Sally... (liếc tới đi, không hại gì đâu)

2011-10-20T22:42:00.004+07:00

Kịch bản When Harry met Sally... luôn là một trong những kịch bản phim được nhắc đến nhiều nhất. Bộ phim đo ni đóng giày cho vai của Billy Crystal và sau đó là cast vai của Meg Ryan, là một thành công xuất sắc của dòng phim rom-com, dòng phim vô cùng khó làm được phim hay và xem lại được nhiều lần. Nếu bạn là người yêu điện ảnh thì nên tìm đọc cuốn này. Bạn thích đọc chick-lit đọc càng thú vì thoại dí dỏm và hài hước vô cùng. Nhưng nó không phải là loại chick-flick/lit liến láu ngập tràn màn ảnh và sạp sách bây giờ, nó có giọng điệu thờ ơ hơn nhiều, uể oải hơn nhiều. Cái hay là mẫu đàn ông như Harry không phải thứ manequin trai đẹp cho khán giả nữ ngắm hay độc giả nữ tưởng tượng, Harry là một sáng tạo kỳ khôi và phức tạp. Cuốn sách do Trang Hải dịch, giá bìa 65.000đ với tựa Khi Harry gặp Sally...

Tôi xin giới thiệu trích đoạn lời nói đầu của tác giả kịch bản, Nora Ephron. Bà chính là nữ đạo diễn nổi tiếng với các phim Sleepless in Seattle, You've got mail, Julie & Julia... Bà thường viết kịch bản cho chính phim của mình. Bài viết này là hồi ức của bà về lúc viết và làm bộ phim năm 1984-1989.

NORA EPHRON

...

Bộ phim Khi Harry gặp Sally bắt đầu bấm máy vào tháng Tám năm 1988, gần bốn năm sau cuộc gặp đầu tiên của tôi với Rob và Andy. Trong bốn năm ấy tôi đã viết bản nháp đầu tiên về hai người đến với nhau từ sau sự đổ vỡ của mối quan hệ lớn đầu tiên trong đời họ tới lúc có quan hệ thứ hai. Rob ngừng lại để làm phim Stand by me. Khi gặp lại, chúng tôi quyết định Harry và Sally phải thuộc về nhau. Tôi viết bản nháp thứ hai. Rob dừng lại để làm phim The Princess Bride. Sau đó tất cả chúng tôi cùng nhau xây dựng (ít nhất) năm kịch bản nháp tiếp theo. Bộ phim ban đầu có tên Chỉ là bạn, rồi Hãy chơi bản Đứa bé u sầu, sau đó chuyển thành Con trai gặp con gái; Những lời yêu; Người ấy hẳn là anh; và rồi Khi Harry gặp Sally. Đấy là chỉ kể ra vài cái tên thôi. Chúng tôi hay gọi nó là “Dự án chưa có tên của Rob Reiner” hơn. Rob gợi ý nên thử đưa vài cặp vợ chồng già vào nói về chuyện họ đã gặp nhau ra sao. Họ gặp nhau thế nào cũng là một nhan đề khác khiến chúng tôi mất ít nhất một ngày để cân nhắc. Và kịch bản bắt đầu dần dần thay đổi, từ một thứ phần lớn là của tôi, sang một thứ gì đó khác.

Tôi luôn nói thế này về công việc sáng tác kịch bản. Viết kịch bản cũng giống như chuyển phát một cái bánh pizza không nhân to đùng ngon tuyệt, loại chỉ có phô mai và cà chua ấy. Khi bạn đưa nó cho đạo diễn, đạo diễn nói, “Tôi thích cái pizza này. Tôi sẵn sàng ăn nó. Nhưng thật tình tôi nghĩ nên cho thêm chút nấm.” Rồi bạn kêu lên, “Nấm! Đúng rồi! Tôi đã định cho nấm rồi mà! Sao tôi lại không nghĩ ra nhỉ? Cho thêm nấm vào ngay đi.” Sau đó một người khác đến và nói, “Tôi cũng thích cái pizza này lắm, nhưng quả thật cần có thêm ớt xanh.” “Tuyệt,” bạn reo lên. “Ớt xanh. Chính thế.” Rồi một người khác lại góp ý, “Cá trống nữa.” Luôn có tranh cãi xem liệu có nên cho cá trống vào không. Và khi hoàn thành, bạn có một cái pizza với đủ mọi thứ bên trên. Đôi lúc việc đó thật tuyệt. Nhưng cũng có lúc bạn nhìn chiếc pizza và nghĩ, Lẽ ra chúng ta không nên cho thêm ớt xanh. Sao lúc ấy tôi lại không nói thế nhỉ? Sao tôi không nằm xuống cản đường bất cứ ai định đặt ớt xanh lên chiếc pizza?

Tất cả những lời dài dòng trên chỉ để nói lên một điều rằng thường thì các bộ phim lúc mới đầu là của nhà biên kịch nhưng lúc kết thúc lại là của đạo diễn. Nếu bạn là một nhà biên kịch may mắn thì khi xem bộ phim của đạo diễn bạn sẽ có cảm giác đó cũng là phim của mình. Khi Rob, Andy và tôi cùng xây dựng kịch bản, nó thay đổi: nó bớt kỳ cục đi và hài hước lên; nó ít chất của tôi đi và nhiều chất của họ lên. Nhưng điều khiến tôi có thể chịu đựng được quá trình này – chúng tôi quả thật gọi đó là “Quá trình”, một cách diễn đạt lịch sự để chỉ thời kỳ nhà biên kịch bị can thiệp kịch bản, thường là thế – ấy là bởi Rob và tôi đều có nhân vật của riêng mình. Trong phần lớn các phim, chuyện thường diễn ra ở Quá trình là biên kịch nói một đằng còn đạo diễn nói một nẻo, và cuối cùng biên kịch chỉ dám hy vọng thỏa hiệp được là tốt lắm rồi; bộ phim này khác ở chỗ Rob có một nhân vật có thể nói bất cứ điều gì anh ấy tin là đúng, và nếu tôi không đồng ý, tôi đã có Sally nói lại hộ mình.

Và mặc dù tôi rất muốn nhận toàn bộ những gì Sally nói trong phim là do tôi viết, song sự thật là nhiều phần trong những đoạn hay nhất của cô được đưa vào kịch bản sau khi cả ba chúng tôi bắt đầu cùng viết với nhau. “Chúng tôi đã kể cho cô về đàn ông rồi,” một ngày nọ Rob và Andy nói với tôi như thế. “Giờ cô hãy kể cho chúng tôi về phụ nữ.” Tôi bèn nói, “Chà, chúng ta có thể viết gì đó về những ảo tưởng tình dục.” Và tôi viết phân đoạn về ảo tưởng tình dục của Sally. “Gì nữa?” họ hỏi. “Ừm,” tôi đáp, “phụ nữ tự gửi hoa cho mình để lừa bạn trai rằng có người khác muốn cưới họ.” Và tôi viết phân đoạn Marie tự gửi hoa cho mình. ‘Gì nữa?” Rob và Andy lại hỏi. “Ừm,” tôi đáp, “phụ nữ giả cực khoái.” “Thật à?” “Thật,” tôi đáp. Họ im lặng hồi lâu. Đúng là họ đã im lặng rất lâu, tôi nghĩ mình không nhầm khi nhớ thế đâu. “Tất cả phụ nữ?” họ hỏi. “Phần lớn phụ nữ,” tôi đáp. “Không lúc này thì lúc khác.”

...

Khi một bộ phim như Khi Harry gặp Sally công chiếu, người ta đến hỏi bạn về nó. Và trong vài tuần ngắn ngủi, bạn trở thành một chuyên gia. Bạn nói nghe có vẻ khá thông thái. Bạn gây ấn tượng rằng suốt cả quá trình lúc nào bạn cũng biết rõ mình đang làm gì. Bạn trở thành chuyên gia về tình bạn, về khả năng tiến đến tình yêu, về sự khác nhau giữa đàn ông và phụ nữ. Nhưng sự thật là khi bạn dựng kịch bản cho phim, bạn không ngồi bàn bạc mà đinh ninh, Chúng ta đang làm một bộ phim về sự khác nhau giữa đàn ông và phụ nữ. Hay bất cứ cái gì tương tự. Bạn cứ làm thôi. Bạn nói, tôi thấy cảnh này được, cảnh này không. Bạn nói, cái này được, nhưng còn có thể hài hơn nữa. Bạn nói, đoạn này hơi chậm quá nhỉ, mình có thể làm gì để đẩy nhanh lên được? Bạn nói, phân đoạn này dài quá, còn đoạn này thì chả có truyện, ta cần một nút thắt hay hơn ở đây.

Và rồi người ta đi quay phim, rồi dựng phim, và đôi khi bạn có được một bộ phim mà bản thân thấy hài lòng. Theo kinh nghiệm của tôi thì trường hợp ấy rất hiếm. Họa hoằn lắm mới có một lần, như mặt trăng xanh vậy. Mặt trăng xanh là một cái tên khác mà chúng tôi cân nhắc trong khoảng một, hai phút gì đó. Tôi nhắc đến nó để bạn hiểu rằng kể cả khi ta hài lòng với một bộ phim thì luôn có gì đó – trong trường hợp này là cái tên – khiến ta ước gì mình có thể thay đổi. Nhưng thôi, bỏ qua đi./.

Trích đoạn 1 cảnh trong kịch bản:

HARRY Sao chúng ta không thể bỏ qua chuyện này? Ý anh là, chả lẽ chúng ta định ôm chuyện này theo mình đi khắp nơi cả đời ư?

SALLY Cả đời á? Chuyện chỉ vừa mới xảy ra thôi.

HARRY Nó xảy ra cách đây ba tuần.

Sally nhìn anh vẻ không tin nổi.

HARRY (TIẾP) Em biết một năm với con người chẳng khác nào bảy năm với loài chó chưa?

SALLY Biết.

Harry giơ hai bàn tay lên ám chỉ cô có thể tự hiểu thông tin anh vừa đưa ra.

SALLY (TIẾP) Ý anh muốn nói một trong hai ta là con chó trong câu chuyện này?

HARRY Đúng.

SALLY Ai là chó?

HARRY Em.

SALLY Em? Em là chó?

HARRY Ừmmm.

SALLY Em là chó?

Mọi người bắt đầu chú ý đến cuộc nói chuyện căng thẳng.

Lúc này Sally đã vô cùng điên tiết. Cô cất bước về phía cánh cửa lớn ở hậu cảnh, nghĩ rằng ở đó họ sẽ có chút riêng tư. Khi đã đến trước cánh cửa, cô đứng chống nạnh cách xa khách khứa, vẻ vô cùng giận dữ.

SALLY (TIẾP) Tôi không nghĩ thế, Harry ạ. Nếu có ai là chó thì người đó là anh. Anh muốn cư xử như thể những gì xảy ra không có ý nghĩa gì hết.

HARRY Anh đâu có nói nó không có ý nghĩa gì. Anh chỉ muốn nói tại sao nó lại phải có ý nghĩ tuyệt đối như vậy?

SALLY Bởi vì nó thế đấy, và lẽ ra anh phải biết điều đó rõ hơn ai hết vì ngay khi chuyện xảy ra anh đã bước khỏi nhà tôi tắp lự.

HARRY Anh không hề bước khỏi…

SALLY Đúng rồi, anh chạy khỏi thì đúng hơn.

HARRY Cả hai chúng ta đều công nhận đó chỉ là sai lầm…

SALLY Sai lầm tệ hại nhất tôi từng mắc.

NỘI. BẾP – NGÀY

Họ bước qua cánh cửa khi nãy Sally đi tới và giờ cả hai đang ở trong bếp. Những người phục vụ bưng khay xô đẩy đi qua họ, tống ly cốc vào bồn rửa, mở sâm banh, v.v... Harry và Sally phải hét lên để át TIẾNG ỒN INH TAI.

HARRY Em muốn gì ở anh?

SALLY Tôi không muốn gì ở anh hết.

HARRY Được thôi, được thôi, nhưng hãy nói thẳng ra đã nhé. Đêm đó anh không đến để ngủ với em. Đó không phải lý do anh tới. Nhưng em nhìn anh bằng đôi mắt to sũng nước ấy. “Đừng về nhà đêm nay, Harry. Ôm em thêm chút nữa, Harry.” Em bảo lúc đó anh phải làm gì?

SALLY Ý anh là sao? Anh thương hại tôi à?

HARRY Không, anh…

SALLY Đi chết đi!

Sally tát vào mặt Harry. Rồi cô lao khỏi bếp, để lại một Harry đang bàng hoàng đằng sau.

NỘI. TÒA NHÀ PUCK – TIỆC CƯỚI – NGÀY

Cả bữa tiệc tập trung quanh sân khấu.

Ban nhạc ĐANG CHƠI những đoạn nhạc ngắn lặp đi lặp lại để ra hiệu mọi người chú ý. Sally lao qua phòng, Harry ở ngay sau. Khách khứa tập trung lại thành một nhóm, còn Jess và Marie một tay vòng qua người nhau, tay kia nâng ly sâm banh. Jess đứng trước micro.

JESS Mọi người chú ý vào đây một được không ạ? Tôi muốn chúng ta hãy nâng ly vì Harry và Sally.

Sally dừng sững lại vì ngạc nhiên, Harry cũng vậy. Tất cả khách khứa quay về phía hai người bọn họ.

JESS (TIẾP) Nếu Marie hoặc tôi thấy một trong hai người bọn họ có chút xíu hấp dẫn nào thì hôm nay chúng ta đã không có mặt ở đây.

Mọi người cười và nâng ly về phía Harry và Sally.

MỜ DẦN.

Chuyến tàu mang tên Dục vọng (sách tớ dịch đã ra)

2011-10-19T20:00:00.004+07:00

Về tên sách: Ban đầu cũng cân nhắc - rút gọn là Chuyến tàu Dục vọng, nhưng vì "mang tên" có một hàm nghĩa long trọng, ước định hơn, và cũng đã quen thuộc nên tớ vẫn để cả cụm, nó có cả nhạc tính nữa. Rút cục đây là sản phẩm duy nhất của tớ làm ra xuất bản trong năm nay. Một sản phẩm bất ngờ, do một dịch giả có tiếng không thiện chí hợp tác (hoặc là nhằm vào ngày xấu trời của bác ấy) nên cuối cùng lại đến tay tớ vì thời gian đã định gấp rồi. Tớ nghĩ là mình đã cố gắng thể hiện bằng tiếng mẹ đẻ theo cách hiểu trung thành nhất của tớ về các nhân vật và ý đồ của tác giả Tennessee Williams. Thật vui mừng vì dù sao mình cũng có một sản phẩm cảm thấy tự hài lòng. Phải cảm ơn đồng nghiệp và là người biên tập, chị Dạ Thư đã ủng hộ và động viên. Sau khi hoàn tất thì mới biết là ở SG trước 75 đã có một bản dịch của 1 diễn viên kịch mang tên Chuyến xe dục vọng, nhưng tớ không biết bản dịch ấy.

Phải nói là có đọc kịch bản gốc mới thấy cách diễn của Vivien Leigh chẳng hạn, chỉ là một cách trong vô vàn cách hiểu nhân vật Blanche DuBois. Có sự khác biệt tương đối, mà đọc kịch bản sẽ thấy ngay. Nhưng quả thực, vai của Vivien lại có sức ám ảnh, cũng như vai của Marlon Brando. Thực ra, có một sự thuận lợi cho Marlon Brando là ông này là người đầu tiên đóng vai Stanley trên sân khấu, mà đạo diễn Elia Kazan lại là chỗ đã quen thân với tác giả kịch bản nên cứ như đo ni đóng giày. Ngày nay chúng ta không biết Jessica Tandy (sau này đóng Ms. Daisy trong phim hài "Driving Miss Daisy") đóng Blanche ra sao - bà là người đầu tiên đóng trên sân khấu Broadway và được khen ngợi rất nhiệt liệt - thay vào đó là Vivien Leigh để "ăn khách". Leigh đóng vai này ở London do chồng đạo diễn nên có sự khác biệt về cách diễn so với Kazan/Williams dựng ở Mỹ.

Dàn diễn viên của bộ phim năm 1951 - trừ Marlon Brando, cả 3 người còn lại đều giành giải Oscar diễn viên xuất sắc (nữ chính, nam và nữ phụ).

Dịch xong thì cũng thấm thía câu của Vivien Leigh - "vở kịch làm cho tôi phát điên". Mình không điên được (ăn thua gì) nhưng ngẩn ngơ một vài ngày khi hoàn tất, cái ngẩn ngơ trước một tác phẩm có độ hư ảo về tâm lý nhân vật. Rút cục Blanche điên từ trước khi đến Miền Thiên đàng (tên khu nhà trọ của cô em gái) hay là sau khi chạm trán thực tế ập vào mặt (đối diện hoàn cảnh tạm bợ của cô em và gã em rể khốn nạn đầy hấp dẫn - trai hư thường được gái si mê!) mà hóa rồ. Khi nào VN dựng những vở kịch của T.W nhỉ - những vở kịch mang phong cách Gothic miền Nam, bí ẩn và u tối nhưng trần trụi.

Ngoài lời nói đầu của Arthur Miller (bác này là chồng Marilyn Monroe một dạo) thì còn có bài tự phỏng vấn của Tennessee Williams và niên biểu của ông này. Ngoài vở Chuyến tàu đã được diễn 2 vạn đêm trên toàn thế giới thì ông có hàng chục kịch bản sân khấu và điện ảnh, đều do các ngôi sao thủ diễn. Hầu hết đều có các nhân vật có vấn đề về tâm thần và liên quan đến đồng tính ái (bản thân Williams là như vậy, mặc dù khía cạnh đồng tính đề cập vào những năm 40-50 đều ở dạng phiếm chỉ và ngôn từ gián tiếp). Có thể nói, cuốn sách này là cuốn sách đầu tiên ở VN giới thiệu đầy đủ nhất về sự nghiệp sáng tác của T.W, qua phần niên biểu về cuộc đời sáng tác và các bản kịch, phim của Chuyến tàu. Xin giới thiệu bài tự phỏng vấn của tác giả này:

“Thế giới mà tôi đang sống”

Tennesse Williams tự phỏng vấn

Hỏi: Chúng ta có thể nói chuyện thẳng thắn không?

Đáp: Làm gì còn cách nào khác để ta nói chuyện chứ.

Có lẽ ông biết rằng khi vở kịch thành công đầu tiên của ông, Bầy thú thủy tinh, được diễn lại đầu mùa này, một số lớn các nhà phê bình cảm thấy nó vẫn là vở kịch hay nhất mà ông từng viết, cho dù đến nay đã qua mười hai năm rồi?

Vâng, tôi đã đọc mọi ghi nhận và phê bình về vở kịch của tôi, thậm chí cả những người nói rằng tôi viết vì tiền và sự thể hiện trước tiên của tôi là thật lỗ mãng và mang bản năng xấu xa.

Làm sao có khói khi…!

Một đám cháy bốc khói nhiều nhất là khi anh bắt đầu tưới nước lên nó.

Nhưng chắc ông sẽ thừa nhận rằng có một dấu hiệu không dễ chịu gì của sự tàn ác, lạnh lùng, bạo lực và giận dữ trong những tác phẩm gần đây hơn của mình không?

Tôi nghĩ, vì không có kế hoạch làm như vậy, tôi đi theo sự nghi kỵ, sự giận dữ và bạo lực đang phát triển của thế giới và thời đại mà tôi đang sống thông qua sự bức bối tăng lên không ngừng của chính tôi với tư cách một nhà văn và một con người.

Vậy là ông thừa nhận rằng “sự bức bối đang phát triển”này, như cách ông gọi, là một sự phản chiếu của một thực trạng của bản thân ông?

Vâng.

Một thực trạng bệnh tật?

Vâng.

Có lẽ là cận kề với chứng bệnh tâm thần?

Tôi cho rằng tác phẩm của tôi luôn là một thứ liệu pháp trị tâm thần đối với tôi.

Nhưng làm sao ông có thể mong đợi khán giả bị ấn tượng bởi các vở kịch và những kịch bản khác được tạo ra như một sự giải phóng những sự bức bối có thể là của của một kẻ điên hoặc mới chớm bị?

Sự tự giải phóng của chính chúng thôi.

Cái gì của chính chúng?

Những sự bức bối tăng lên, cận kề với chứng tâm thần.

Ông nghĩ thế giới đang trở nên điên loạn?

Đang trở nên? Tôi phải nói là đã rồi ấy chứ! Như Người Du mục nói trong Camino Real, thế giới là một tờ báo hài hước đọc ngược. Và như vậy thì chẳng hài hước tí nào.

Làm sao ông nghĩ ông có thể đồng hành với cái nhìn đầy đày đọa ấy về thế giới?

Chừng nào thế giới còn có thể vận hành trong tình trạng bị đày đọa ấy, có thể xa, nhưng không xa hơn nữa.

Ông không hi vọng khán giả và giới phê bình đồng hành với mình sao?

Không.

Vậy tại sao ông lại lôi kéo họ theo hướng đó?

Tôi đi đường đó. Tôi không lôi kéo ai đi cùng hết.

Vâng, nhưng ông hi vọng sẽ tiếp tục có những người lắng nghe mình chứ?

Lẽ tất nhiên là tôi hi vọng.

Ngay cả nếu ông quẳng họ vào sự bạo lực và kinh hoàng của các tác phẩm của mình?

Chẳng lẽ anh không nhận thấy mọi người đang mòn mỏi xung quanh anh, như loài sâu bướm hết mùa, là kết quả của nạn dịch bạo lực và kinh hoàng hiện tại trên thế giới này và trong thời đại mà chúng ta đang sống đó sao?

Nhưng ông là một người làm ngành giải trí, với những kỳ vọng nghệ thuật, và mọi người không thể giải trí hơn nữa với những con mèo trên mái tôn nóng bỏng và búp bê bé con và hành khách trên những chuyến tàu điên rồ!

Vậy hãy để họ đi xem nhạc kịch và hài kịch. Tôi sẽ không thay đổi con đường của mình. Đối với tôi đã đủ khó khăn để viết những gì tôi muốn viết mà không phải cố để viết những gì anh nói họ muốn tôi viết mà tôi thì lại không muốn.

Ông có thông điệp nào tích cực không, theo ý kiến của ông?

Thực sự tôi nghĩ là tôi có.

Chẳng hạn như?

Tiếng khóc, gần như tiếng gào thét, sự cần thiết một nỗ lực nhân loại toàn thế giới rộng lớn để tự chúng ta nhận biết chính mình và lẫn nhau một cách thấu hiểu hơn, đủ sâu sắc để thừa nhận rằng không người nào có một sự độc quyền về lẽ phải hay đạo đức hơn bất kỳ ai có một phần hai mặt và xấu xa và tương tự vậy. Nếu con người, các chủng tộc và quốc gia, có thể bắt đầu với sự thật tự phô bày đó, thì tôi nghĩ rằng thế giới có thể tránh được sự băng hoại mà tôi đã vô tình lựa chọn làm chủ đề cơ bản và mang tính biểu tượng cho những vở kịch của mình như một khối thống nhất.

Tennessee Williams (thứ 3 từ trái sang) cùng Frank Merlo (tình nhân của T.W), đạo diễn Elia Kazan và nhà sản xuất Charles K. Fieldman.

Nghe ông nói như thể ông cảm thấy khá thờ ơ và cao ngạo trước quá trình băng hoại của xã hội.

Tôi chưa hề viết về bất cứ một điều xấu xa nào mà tôi không thể tự mình quan sát được.

Nhưng ông kết tội xã hội, như một khối thống nhất, về sự quy thuận trước sự dối trá có chủ ý, và ông tỏ ra tách biệt bản thân mình khỏi đó với tư cách một nhà văn.

Với tư cách một nhà văn, đúng thế, nhưng không với tư cách một cá nhân.

Ông có nghĩ đây là một thứ đạo đức kỳ cục của ông với tư cách nhà văn không?

Tôi không ảo tưởng về các nhà văn. Nhưng tôi thiên về việc nghĩ rằng hầu hết các nhà văn, và hầu hết các nghệ sĩ khác, đều có động lực nguyên thủy trong thiên chức tuyệt vọng của họ bởi một khao khát tìm thấy và phân tách sự thật với địa võng của những lời dối trá và mưu đồ mà họ đang sống cùng, và tôi nghĩ rằng động lực này là điều làm cho tác phẩm của họ không trở thành một tuyên ngôn mà như một việc thiên lương, một “lời kêu gọi” đúng nghĩa.

Tại sao ông không viết về những người tốt đẹp? Chẳng lẽ ông chưa từng gặp người tốt đẹp nào trong đời sao?

Lý thuyết của tôi về người tốt đẹp quá đơn giản đến nỗi tôi xấu hổ khi nói ra.

Làm ơn nói ra nào!

Chà, tôi chưa hề gặp một người mà tôi không thể yêu nếu tôi hoàn toàn biết và hiểu rõ anh ta, và trong tác phẩm của mình, tôi ít nhất cũng cố gắng đạt tới trí tuệ và sự hiểu biết.

Tôi không tin vào “tội lỗi nguyên thủy.” Tôi không tin vào “sự ăn năn.” Tôi chỉ tin vào kẻ xấu hay anh hùng – chỉ có những cách đúng hay sai mà các cá nhân hành xử, không do chọn lựa mà do sự cấp thiết hay do những ảnh hưởng thực sự vẫn chưa hiểu thấu trong bản thân họ, hoàn cảnh sống và xuất thân của họ.

Điều này quá đơn giản nên tôi xấu hổ khi nói ra, nhưng tôi chắc chắn nó đúng. Sự thật, tôi muốn cược cả đời mình vào đó! Và đó là lý do tại sao tôi không hiểu các bộ máy tuyên truyền luôn cố gắng dạy chúng ta, thuyết phục chúng ta căm hận và sợ hãi người khác trên cùng thế giới nhỏ bé này mà chúng ta đang sống.

Tạo sao chúng ta không gặp gỡ những người đó và tìm hiểu họ như tôi cố gắng gặp và hiểu những con người trong những vở kịch của mình? Điều này nghe thật hão huyền và tự cao tự đại.

Tôi không muốn kết thúc bằng một nhận định như vậy. Vậy tôi nên nói gì nhỉ? Rằng tôi biết mình là một nghệ sĩ nhỏ bé đã từng viết một hoặc hai tác phẩm quan trọng? Tôi còn không thể nói chúng là cái nào. Chẳng hề gì. Tôi đã nói điều tôi muốn. Tôi có thể vẫn nói lại điều đó, hoặc tôi có thể ngậm miệng lại. Nó không phụ thuộc vào các bạn, nó phụ thuộc hoàn toàn vào tôi, vào hành động của cơ hội hay Đấng Toàn năng trong cuộc đời tôi.

* Tiểu luận này đăng lần đầu trên tờ London Observer, 7 tháng Tư 1957

Casablanca dẫn đầu danh sách 101 kịch bản hay nhất

2011-10-16T00:44:00.004+07:00

Cổ vũ cho bộ sách này thêm nào!!!

TTO - Kịch bản của bộ phim kinh điển Casablanca vừa được Hội Tác giả Mỹ (WGA) bình chọn là kịch bản hay nhất trong danh sách 101 kịch bản hay được công bố 6-4-2006. Phim này đã đoạt ba giải thưởng Oscar 1944 về phim hay, đạo diễn và kịch bản.

Kịch bản Casablanca do Julius Epstein, Philip Epstein và Howard Koch sáng tác, được xếp trên các kịch bản Bố già (Mario Puzo và Francis Ford Coppola), Phố Tàu (Robert Towne), Công dân Kane (Herman Mankiewicz và Orson Welles) và All albout Eve (Joseph Mankiewicz). Tất cả các phim trên đều thuộc dạng kinh điển của điện ảnh thế giới.

Hai đồng chủ tịch của WGA nhận xét: “Danh sách kịch bản hay đều mang tính văn học cao của điện ảnh thế giới và là di sản của hội tác giả. Thật khó khi nghĩ đến cuộc sống của người Mỹ mà thiếu vắng các phim trong danh sách này. Chỉ cần đọc tựa đề phim cũng đủ để chúng ta nhớ đến chuyến phiêu lưu phi thường mà họ đã cống hiến”.

Cả thảy có 1.400 kịch bản được đề cử. Các kịch bản hợp lệ không phân biệt ngôn ngữ, chỉ cần phim đã được sản xuất. Các kịch bản phim còn lại nằm trong Top 10 thuộc về Annie Hall (Woody Allen và Marshall Brickman), Sunset Blvd. (Brackett, Billy Wilder và D.M. Marshman Jr.), Network (Charles Paddy Chayefsky), Some Like It Hot (Billy Wilder và I.A.L. Diamond) và Bố già II (Coppola và Puzo).

Ba tác giả Allen, Coppola và Wilder có tới bốn kịch bản trong danh sách; trong khi các tác giả sở hữu ba kịch bản là William Goldman, John Huston và Charlie Kaufman.

Danh sách 101 kịch bản phim hay nhất có thể tìm thấy tại www.wga.org bao gồm 45 kịch bản nguyên thể và 56 kịch bản phóng tác, chiếm số đông là bi kịch (60), sau đó là hài kịch (26) và bi hài (15).

A.NG. (http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/Dien-anh/131540/Casablanca-dan-dau-danh-sach-101-kich-ban-hay-nhat.html. Theo Reuters/Hollywood Reporter)

Xem thông tin về sách "Casablanca - Bộ phim huyền thoại" tại đây.

Tác giả: Howard Koch và nhiều người khác (Umberto Eco, Richard Corliss, Robert Eger...)
Dịch giả: Lưu Chi và Phương Huyên
Khổ sách: 15.5x23cm
Số trang: 206
Giá bán: 88.000 VNĐ

Xem thêm về bộ sách Truyện và kịch bản phim nổi tiếng thế giới: http://truongquy.blogspot.com/2011/09/truyen-kich-ban-phim-noi-tieng-gioi.html.

Link gốc danh sách 101 kịch bản hay nhất tại đây: http://www.wga.org/subpage_newsevents.aspx?id=1807. Trong danh sách trên còn có "When Harry met Sally" cũng sắp ra mắt với tựa dịch "Khi Harry gặp Sally", xếp thứ 40.

Trong danh sách 101 kia có mấy cuốn dự định làm, nếu bà con hâm mộ thì mới thực hiện được. Thêm nữa là những người tham gia dịch bộ này đều là các bạn yêu điện ảnh và văn chương, nên đọc rất thú. Ngay những người viết văn cũng nên đọc những cuốn này, vì sẽ thấy các kịch bản hay không bao giờ có những chỗ thừa cả. Lý tưởng nhất là in song ngữ, để bạn đọc có cơ hội cảm nhận vẻ đẹp ngôn từ của lời thoại. Việc chuyển ngữ cũng là một nghệ thuật, vì thoại tương đương trong tiếng Việt là một thách thức. Nhiều khi xem phim phụ đề, thì đã có hình ảnh đỡ cho thoại, nên câu cú sượng cũng ko cảm thấy vấn đề lớn lắm. Nhưng đọc trên giấy trong sách thì lại phải dịch rất cẩn thận. Đánh giá của mình là mấy cuốn kịch bản đã cố gắng có kết quả như mong đợi.

Ngoài lề, bộ phim này có bài hát As Time Goes By. Mình rất khoái chi tiết là hồi lễ trao giải Oscar, bọn Mỹ có quả phỏng vấn anh Obama về bài hát trong phim yêu thích nhất, bác ấy nhắc đến As Time Goes By. Chỉ có thế mà mình đâm nhìn bác ấy với con mắt cao hơn hẳn :-)) Và cũng thấy truyền thông Mỹ quá khéo, dân túy ghê hồn. Thấy lãnh đạo tư bản sao mà "văn hóa" thế ^^

Sến nhất nhưng tôi ư ử nhiều nhất

2011-10-12T22:04:00.000+07:00

Trong đời, chúng ta thường rơi vào cảnh thấy mình hoặc lầm rầm như cầu kinh, hoặc rống lên như gái Hàn Quốc thất tình trong phim truyền hình, hoặc trong sáng thiết tha đứng đầu ghềnh đá, hát vài câu gì đấy.

Chúng ta sẽ hát những câu đẹp. Những câu dào dạt hoặc âm u. Những câu mà ngay lúc hát chúng ta cũng vẫn khẽ cười: sến quá. Nhưng hề gì một chút rong rêu, hát cho đỡ buồn, cho nhân đôi cái sướng trong người, cho kích hoạt sự rồ dại của một bản ngã được quy định bởi ý thức đã đào luyện bằng vô số những ca từ nghe từ lúc bé.

Vậy đây là những câu tôi vẫn vừa có thể cười vì độ sến, lẳng và sáo mòn, nhưng đắm vào cái réo rắt hoa cà hoa cải của chúng cũng là một cái thú. Cái thú bóc tỉa từ ngữ, âm ư theo nhạc điệu càng làm tăng gấp bội cái thú ấy, đến mức chắc nhiều người cũng đồng ý là như khoái cảm.

- Anh cô đơn, anh cô đơn ngàn lần trước biển.

- Em đem băng tuyết lấp hoa hồng...

- Cồn đá rêu phong rủ buồn...

- Đời sống quanh đây trăm tiếng người mừng gọi em vào...

- Ngày nào đọc lại dòng thơ, đôi ta ru nhau trong gió...

- Bóng dáng yêu từ lâu đã trôi mau về đâu

- Anh quay về đây đốt tờ thư quên đi niềm ân ái ngàn xưa...

- Như con sông kia đến lúc cạn khô...

- Ai oán chi ai vài câu đêm giã từ

- Đàn ai còn réo rắt cung thương

- Bàn tay làm sao níu một đời vừa đi qua

- Nghe vàng mùa thu sau lưng ta

- Ôi áo xưa lồng lộng, đã xô dạt trời chiều

- Cung đàn nhỏ lệ Tầm Dương, ai đó tri âm biết cùng

- Thuyền mơ trong khúc Nam Ai, đàn khuya trên sông ngân dài...

- Thuyền ơi trôi đi nơi đâu bắt ta chờ, đứng riêng trong sương mình ta một bóng

- Đâu những ngày mưa phùn khoác áo ra đi, tay cầm tay nói nhỏ câu gì

- Ngày sau hai đứa mình xa cách

- Ôi những dòng sông soi bóng dừa xanh, những đỉnh núi khuất mây mờ xa tắp

- Từ núi Chư Pông đến bến Sài Gòn, sông Trà sông Hương tim Người luôn yêu thương

- Rằng anh thương em đồng quê chưa cấy hết

- Một hôm nhóm trong vườn khuya

- Trong tình yêu quê hương có một tấm lòng, dành cho em, người mà anh yêu quý vô cùng

- Nơi sóng biển Đồng Châu bốn mùa vui mê mải hát...

- Tình ta như dòng sông, đả yên ngày thác lủ

- Bóng đa Tân Trào đọng lời thiết tha, nắng in Ba Đình còn nghẹn lòng ta

...

Đại loại thập cẩm ngũ vị hương. Từ tiền chiến đến hòa bình, từ vàng đến đỏ, từ lứa đôi đến ái quốc. Ở một hoàn cảnh nào đấy, đấy lại là những câu hoàn hảo cho một ví dụ tâm lý khác. Nói chung, tôi thích thì tôi mới hát ra được nhỉ?

P.S: Nói đến chữ thác lủ. Có lần nghe một đồng nghiệp hát: Xin hát về người, đất nước ơi. Rất là vớ vẩn. Tôi cười ha hả, ôi sao mà vào nhạc thế. Vẫn còn lam lủ.

Câu chuyện bắt đầu từ tầng 10

2011-10-11T15:22:00.007+07:00

Năm nay kỳ nghỉ kéo dài bốn ngày, nhờ hai ngày cuối tuần vắt vào. Như người khác thì đã hớn hở đặt vé máy bay đi chơi từ cả vài tháng trước, nhưng Huân thì cứ trù trừ mãi, để gần ngày nghỉ thì tặc lưỡi: “Ờ, tại mình không kịp mua vé.”

Ngày nghỉ đầu tiên, Huân cũng làm những việc như người ta làm như dọn dẹp bớt đồ đạc (thực ra là nhét các thứ lỏng chỏng trên mặt bàn hay sàn nhà vào ngăn kéo), đổ rác hay giặt vỏ chăn. Thậm chí Huân còn tập thể dục gấp đôi thời gian bình thường. Buổi tối, Huân không xem tivi với những chương trình kỷ niệm tẻ ngắt mà ngồi vào bàn, mở máy tính ra để viết lách gì đấy. Trong đầu anh đã nảy ra vài tình huống hay hay, hoàn toàn có thể viết thành câu chuyện ngon lành. Thậm chí lúc đẩy tạ trong phòng tập, Huân còn cười hình hịch vì khoái chí. Huân muốn kết thúc ngày bằng một việc ra thành quả. Huân nhất định không tụ tập bạn bè, vì bao nhiêu ngày đi chơi đã nuốt hết thời gian trống của anh, vậy nên những ngày này nhất định phải “có chất lượng”.

Nhưng anh cứ ngồi đấy hai tiếng rồi mà chỉ lướt mạng, xem đủ thứ tin, ngắm các loại ảnh. Mà những ý tưởng nảy sinh trong cả ngày giờ cứ loãng ra như cháo. Cứ viết ra một đoạn dẫn nhập là Huân không biết đẩy đi tiếp thế nào. Căn nhà không có tiếng người vì cả nhà đã đi nghỉ mát hết, giờ bỗng rộng thênh. Huân cầm lấy cái điều khiển bật tivi lên. Bỏ qua những kênh tiếng Việt, anh dừng lại ở kênh phim HBO. Một bộ phim anh đã xem một lần. Huân tự dưng thấy chán ở nhà.

Hôm sau, ông bảo vệ ngạc nhiên thấy Huân bấm thang máy đi lên. “Mẫn cán nhỉ, người yêu đâu mà không đi chơi thế.” Huân cố không bực mình trước cái cười nham nhở của ông bảo vệ, anh hít hơi sâu, rồi bước vào văn phòng. Việc đầu tiên là làm quang cái mặt bàn. Rồi đặt laptop lên. Lấy túi trà lọc cho vào cốc nước sôi. Bình thường thì không đường, nhưng hôm nay Huân nghĩ, tẹo ngọt cũng chả hại gì.

Rồi Huân mở file viết dở hôm qua, nhíu mày viết và cố không đọc gì đến chỗ đã viết. Cứ viết đi rồi sắp xếp lại, anh tự nhủ. Huân hối hả viết, chỉ kịp gật đầu chào hai đồng nghiệp rách giời rơi xuống cũng đi làm ngày nghỉ. Bình thường thì cả hội có thể ố, à một lúc rồi tán phét vênh váo về việc tư tưởng lớn gặp nhau. Nhưng thấy vẻ mặt Huân tập trung ghê quá nên hai vị kia thôi không làm phiền. Bốn lăm phút sau, Huân đã kéo được hơn một trang A4. Lúc ý thức được mình đã viết được chừng ấy cũng là lúc Huân bực dọc vì mạch tư duy bỗng cụt lại. Y như chơi bài đang vận đỏ tự nhiên đảo chiều. Huân đành buông tay ra khỏi bàn phím, uống trà. Anh lơ đãng nhìn ra cửa sổ.

Trời xanh ngắt. “Mây nhởn nhơ bay. Hôm nay ngày đẹp lắm,” Huân lẩm nhẩm rồi cười nhệch khi nhớ ra mình đang đọc câu thơ vẩn vơ lạc trong đầu. Từ trên tầng 10 tòa nhà, Huân có thể thấy những mái nhà Hà Nội lợp tôn đỏ nhấp nhô xen kẽ những bình nước inox phản chiếu ánh nắng lấp lóa. Ở hai góc văn phòng, khuất sau những dãy màn hình máy tính và kệ tài liệu là hai cái đầu nhấp nhô đang đeo tai nghe. Làm việc gì, đến cơ quan trốn việc nhà là chính. Cũng có khi họ chán nhà như anh thôi. Tiếng họ lạch xạch gõ phím làm Huân đứt hẳn sự tập trung.

Trong phòng khá bí. Huân mở cửa sổ ra. Cầm cốc nước, Huân ngắm nghía Hà Nội. Những tòa nhà văn phòng mới ở Hà Nội xây khá cẩu thả, bậu cửa chỉ cách mặt sàn chưa đến tám chục phân. Những mái tôn và sân thượng tòa nhà bên cạnh la liệt những mảnh giấy, bao ni lông, đồ văn phòng rớt xuống. Từ trên cửa sổ tầng cao nhìn xuống, Huân giờ mới ngắm kỹ sự rối rắm của cấu trúc đô thị. Giữa những ngôi nhà năm tầng mái tôn là những cái giếng trời hun hút, rồi đến sân thượng đầy đồ đạc cũ hỏng, rồi mặt tiền treo lênh khênh những bảng hiệu, và len lỏi giữa những hàng cây xanh là đám dây điện hay dây viễn thông chằng chịt bó vào nhau như một con trăn màu đen khổng lồ.

Đột nhiên trong đầu Huân lóe lên một tứ. Anh lao đến máy tính, vội đến nỗi làm sánh nước ra khỏi cốc. “Khỉ thật,” giày của anh dẫm phải chỗ nước trên sàn rồi làm anh trượt vèo một cái đến cửa sổ. Cái bậu cửa quá thấp không cản nổi cú lao của Huân. Anh mất đà, cả tấm thân bay ra khỏi cửa sổ. Tiếng kêu “ối” của anh chìm nghỉm trong tiếng ồn của xe cộ. Ở góc phòng, hai cái đầu vẫn gật gù lắc lư nhấp nhô. Ở dưới sàn, vài con kiến đã hành quân đến quanh chỗ vũng nước trà pha đường.

***

Nhưng Huân không chết. Sự việc xảy ra quá nhanh đến mức Huân không kịp phản ứng gì ngoài tiếng kêu “ối” yếu ớt. Anh cũng quẫy đạp nhưng không gây ra được tác động nào đáng kể. Những màn rơi điệu nghệ chỉ có trên màn ảnh Hollywood. Huân không chết là vì rơi trúng vào giữa một đám dây điện khổng lồ. Huân đã nhắm mắt tưởng mình sẽ bị giật điện mà chết. Nhưng không, anh chỉ như một con mồi bị sa vào mạng nhện. Với lại đám dây có thể là cáp viễn thông, dây internet đủ loại chứ không chỉ dây điện hạ thế. Chân tay anh không có cảm giác gì, tim đập thịch thịch, Huân mong không gãy cái gì. Anh mắc vào đám dây ở tư thế nằm sấp, mặt nhìn xuống đường, cả tứ chi kẹt vào giữa những sợi dây, chúng xiết vào tay anh đau nhức. Huân giãy giụa nhưng đám dây quá chắc, chỉ đung đưa rất khẽ như thể một cơn gió hẩy qua. Chỗ này chỉ cách vỉa hè chừng bốn mét, nhưng khuất sau vòm lá, nên người ta đứng ngay dưới cũng khó mà nhìn thấy Huân. Vả lại, người ta đi ngoài đường, không mấy ai bận tâm ngắm cái mớ dây điện xấu xí. Trên đường phố và vỉa hè đã đủ thứ bề bộn phải quan sát rồi. Huân coi như bị bỏ rơi.

Ngay bên dưới Huân là mấy bộ bàn ghế nhựa màu xanh của một quán bún ngan. Có hai người đàn bà đang xì xụp ăn. Huân thử hét lên. Vô hiệu. Tiếng nhạc xập xình karaoke từ trong ngõ vẳng ra, tiếng còi xe ngoài đường và tiếng người nói chuyện hòa thành một cái bè âm thanh huyên náo mà ở bên trên này, Huân có cảm tưởng cái bè ấy bốc hơi lên theo hơi nóng hầm hập của không khí. Âm thanh trên cao dường như không rót xuống được. Thế này thì dễ hiểu vì sao có con chim nào hót cũng không thể lọt đến tai người dưới phố.

Một thứ gì bò bò trên người Huân làm anh nhột nhột. Ối mẹ ơi, hai con chuột. Hai con này cứ thoăn thoắt bám theo nhau, bò trên lưng rồi chuyển lên tay Huân. Huân nhăn mặt ghì xuống đám dây để tránh bị chúng bò lên mặt. Huân chỉ sợ bọn nó chui vào ống quần… Hai con chuột chừng như cũng không thấy gì thú vị trên này nên chạy tiếp rồi chuyền lên cây. Huân rùng mình, thở phào. Trên người Huân có cái ví. Điện thoại thì đã để trên bàn làm việc mất rồi. Giá mà thò tay lấy ví ra ném xuống hai bà kia để họ ngẩng lên nhỉ. Chân đã kẹt rồi nên cũng không thể tụt giày ra cho rơi xuống. Mà cứ cho là có đồ vật rơi xuống, thì chắc gì người ta đã nghĩ có người kẹt bên trên. Nhưng đấy là giá mà còn có cái gì. Huân chợt nảy ra một ý tưởng rồi bật cười. Thế thì khốn nạn quá. Tởm quá. Hai bà kia trông bộ dạng ngồi ăn khó coi thật đấy, nhưng họ không đáng bị thế. Ở chỗ nhìn từ trên cao này, thấy cả ngực họ phô ra. Dĩ nhiên là với Huân lúc này, anh chẳng còn lòng dạ nào hứng khởi với một bộ ngực đẹp nữa là hai bộ ngực buồn thảm của hai bà già. Thực ra ý tưởng của Huân khi nãy không liên quan gì đến ngực mà đến thứ hai bà đang ăn. Huân tặc lưỡi, đến nước này thì làm sao để được đưa xuống, còn gì mà thể diện. Với lại người ta cũng phải có sự thông cảm với người bị nạn chứ.

Huân dồn hết sức, nhổ phẹt một cục nước bọt trong mồm xuống, cố gắng sao cho rơi trúng một trong hai đối tượng. Đúng lúc ấy, một người đàn bà nhỏm dậy, vươn tay sang bàn bên lấy lọ tương ớt. Đám nước bọt rơi tõm vào bát bún, trong khi người đàn bà còn lại đang cúi xuống ăn bát của mình. Người đàn bà kia lấy lọ tương ớt, bình thản múc một thìa đổ vào bát lên trên chỗ nước bọt vừa rơi xuống. Cả hai người hoàn toàn không biết gì cả. Huân gào lên: “Đừng ăn! Tôi ở đây! Trên này!!!!” Đáp trả là hành động cắm cúi ăn, đầy hào hứng và ngon miệng.

Huân nghiêng đầu, vừa thấy ngượng vừa buồn nản, nhìn xuống đường. Dòng người đi nườm nượp, xe cộ chen chúc nhau, đi như một trận đồ hỗn loạn rất tức cười. Vậy mà lúc đi xe máy trên đường, Huân thấy mọi người vẫn đi như không có vấn đề gì xảy ra. Trật tự ở ngang tầm mắt khác xa với toàn cảnh nhìn từ trên cao. Một cái xe con tạt vào cạnh vỉa hè, làm cho đám xe máy đằng sau phanh gấp, quệt vào nhau dúi dụi. Mặt mũi ai nấy hầm hầm giận dữ. Một gã đàn ông quẳng xe máy đổ rạp xuống, khuỳnh khuỳnh tay bước đến đạp cái rầm vào nắp capô xe con. Cửa xe con mở ra, một gã mặc com lê lao ra. Như được tiếp sức, cả đám người đi xe máy xúm vào quây lấy gã ta. Hai người đàn bà ăn bún cũng buông bát chạy ra xỉa xói. Huân đang chờ một cuộc xô xát quy mô lớn thì trời rào rào đổ mưa. Thế là mạnh ai nấy chạy. Gã đàn ông gây sự vớt vát lại bằng một cú giật mạnh cổ áo gã com lê rồi bỏ đi. Trước khi dựng xe lên, gã còn dứ dứ ngón tay chỉ vào mặt chủ cái xe con hăm dọa. Trong giây lát, vụ lộn xộn biến mất. Trên vỉa hè, mấy bộ bàn ghế nhựa của quán bún ngan bốc hơi. Hai người đàn bà đã đi từ lúc nào.

Người Huân ướt sũng, nhưng anh toát mồ hôi. Mưa thế này, nhỡ vô phúc dây điện chập thì rồi đời. Anh thấy mình người hầm hập nóng, có lẽ bị sốt. Một ánh chớp sáng lòa, rồi một tiếng nổ và một tia lửa điện xoẹt lóe lên trên đường dây. Một mùi khét bốc lên, ẩm sực.

Một con gián chạy đến, rung rung hai sợi râu. Hình ảnh con gián đột ngột làm Huân nhớ mang mang đâu đó chuyện về một kẻ một sớm tỉnh dậy biến thành một con gián. Huân sợ sợ, thử ngúc ngoắc tứ chi xem liệu có thành ba cặp chân không. Hay mình sẽ thành một con rắn bò ngoằn ngoèo trên đường dây điện này, như những con quái vật ký sinh trong các khoang vật chất trong phim viễn tưởng. Hay mình thử nhắm mắt lại, thử xem mình có biến hình không. Không, mình không được nhắm mắt, nhỡ thành thứ gì đó ghê tởm thì sao. Hoặc không bao giờ tỉnh lại.

Huân căng mắt ra, nhẩm đếm số chân (hay số tay). Một, hai, ba, bốn... Mình không giống con vật kia. Thật kỳ lạ, anh có thể bò trườn quanh bó dây như thể một con chuột. Như thể năm đầu ngón tay, đầu gối và bàn chân anh nữa, có khả năng bám dính. Anh không bị trọng lực trái đất tác động thì phải. Nhưng anh thấy rất thoải mái khi bò trên dây, và còn lấy làm ngạc nhiên khi không có ý niệm gì về việc xuống mặt đất sẽ như thế nào. Mưa làm anh khoan khoái. Anh lơ mơ nghĩ, ơ thế mình biến hình thật à. Để chắc không mơ, anh nhe răng cắn vào tay. Đau điếng.

Huân cố nhớ ra mình từng là gì trước đây, nhưng không có gì trong đầu gợn lên. Tán cây vẫn xanh, nhà vẫn thấy mái tôn, như thể đã thấy từ trước. Nhưng trước là trước cái gì, Huân không nhớ nổi.

Huân bò được mấy chục mét thì mưa tạnh. Dưới đường xe cộ lại dần đông như nêm cối. Bỗng một đám đông ùn lại ở chỗ bên dưới đoạn dây điện Huân bị kẹt lúc nãy. Tiếng ầm ĩ vọng đến khiến Huân nghển cổ ngoái lại. Anh bò về chỗ cũ thì thấy một bộ quần áo vắt vẻo trên dây điện. Huân thấy quen quen nhưng không hiểu tại sao lại quen. Hai gã thanh niên đứng bên dưới, nhảy nhảy lên tìm cách giật bộ quần áo xuống. Xung quanh hai gã, một đám đông dừng xe máy nghển cổ lên nhìn. Một gã thanh niên lăm lăm cầm cục gạch, khoát tay ra xung quanh, hét: “Lui ra!” Đám đông dúi dụi xô nhau nghiêng người né. Hắn liệng cục gạch lên bộ quần áo. Một cái ví tụt ra. Đám đông ồ lên. Rồi tất cả xúm vào hỗn loạn vồ lấy những tờ tiền lả tả rơi xuống. Huân vội bò đến chỗ bộ quần áo. Vài kẻ nhìn lên nhưng không có vẻ gì nhận ra có Huân trên ấy. Huân bỗng nhớ ra cái cảm giác này đã thấy ở đâu, cảm giác bị bỏ rơi. Ký ức ập đến như một đoạn phim bị tua nhanh hết tốc lực, Huân vụt nhớ ra mình là ai. Đúng lúc ấy, một cục gạch nữa ném lên trúng vào đầu Huân. Huân hét lên đau đớn rồi ngất đi.

Trong cơn mê, Huân mơ thấy mình được gỡ khỏi mớ dây điện, được một chiếc xe cứu thương chở đến bệnh viện, rồi một cô gái cúi xuống, nói nhỏ: “Anh cố lên nhé, đừng ngủ, ngủ là mất ký ức đấy!” Huân cảm động, cố mở mắt ra. Mất ký ức? Cảm giác như tình huống này giống một bộ phim nào đấy, mà anh không đủ sức nhớ xa hơn nữa.

***

“Anh là Mạc Vũ Huân phải không?” Anh công an nhìn vào chứng minh thư của Huân rồi nhìn lên anh. Huân ú ớ gật đầu rồi cầm lấy giấy tờ. Anh nhận ra ở góc phòng là cô gái đã nói với anh bên xe cứu thương. Cô đang cao giọng kể vụ việc đã xảy ra: “Em đang chạy dọn bàn thì sét đánh rầm một cái. Anh kia rơi bụp vào đúng chỗ em nuôn.” Huân sững lại trước cái giọng the thé. Anh bước đến cô gái, lập bập nói cảm ơn. Cô gái vừa lấy cái khăn mặt lau tóc vừa cười ầm ĩ: “Thôi bố trẻ ơi, bố về đi, bố nàm em sợ vãi đái ra. Tự tử như bố nà nhất đấy!” Huân vừa sượng sùng, vừa nghi hoặc. Mình tự tử?

Huân thất thểu đi bộ về văn phòng. Một ngày với sự biến vừa qua hẳn phải là một cái tứ đắt giá cho câu chuyện anh đang bí. Nhưng phải về nhà tắm rửa, thay quần áo đã. Cảm hứng và tính thời sự vẫn phải chào thua những nhu cầu tầm thường quen thuộc.

Tắm rửa và ăn qua quýt bát mì xong, Huân ngồi vào máy tính. Nhưng Huân khựng lại, nhân vật ở ngôi thứ mấy bây giờ? Ngôi thứ nhất thì khó thuyết phục, sẽ chỉ có giọng ngùi ngùi mà thôi. Ngôi thứ ba thì giống Kafka hay Marquez quá. Huân không thể tạo nhân vật là bản sao của gã K. nào đấy. Huân bỗng ngãng ra, chán thật, thể nào cũng bị xem là bắt chước Kafka. Huân ngồi thừ, chán nản kiểm tra mail, rồi mở trang tin ra đọc. Giữa đám tin mới là tin về anh. Tự tử bất thành vì… vướng dây điện. Nó đầy đủ và có lớp lang ly kỳ đến mức như thể chính anh viết ra. Huân cảm tưởng như mình đã bị thuổng văn. Bị đạo ý./.