Thứ Hai, ngày 29 tháng 6 năm 2015

Nguyễn Trương Quý: một khi bắt kịp Hà Nội

SOI – Nguyễn Trương Quý là người sinh ra tại Hà Nội, sống, và chắc là sẽ sông mãi lại Hà Nội. Anh học kiến trúc nhưng lại trở thành một biên tập viên của Nhà xuất bản Trẻ. Nguyễn Trương Quý viết từ rất lâu rồi, những năm đầu 2000, thoạt tiên là những bài rụt rè mà nghiêm trang về Hà Nội, như một người đứng trình bày trước một hội đồng vô hình, cứ sợ sai.
Từ đấy đến nay, anh đã xuất bản nhiều tập sách, tản văn, và cả truyện ngắn. Cứ giữ hết các sách của Trương Quý trong nhà đi, đọc nhẩn nha, hoặc sau này, chục năm nữa chẳng hạn, đọc lại chắc chắn sẽ tủm tỉm cười vì những câu chuyện rất Hà Nội hồi ấy may quá có người đi theo tẩn mẩn ghi. Đọc Quý qua nhiều năm, thấy với Hà Nội giờ anh cũng đã suồng sã hơn, bạo dạn hơn, như người đã bắt kịp nhịp đi của Hà Nội, sảng khoái; không còn như ngày nào “cổ kính” và cẩn thận bước theo sau cuộc sống…
Tháng 6 này, Nguyễn Trương Quý ra mắt tập sách mới, “Mỗi góc phố một người đang sống“. Jacob O. Gold, nghiên cứu sinh ngành nhân chủng học ĐH Illinois, người đã dịch tập “Xe máy tiếu ngạo” ra tiếng Anh, nhận xét về tản văn của Quý: “Mỗi bài tản văn như một cuộc du ngoạn được dẫn dắt qua không gian của hoài niệm, của ghi chép về xã hội, của những tham chiếu văn hóa sâu xa và những sáng tạo hài hước pha cay đắng. Những cuốn sách của Nguyễn Trương Quý đưa chúng ta đến với Hà Nội, cho chúng ta có được cơ hội trở nên thông thạo nơi này cùng một trong những nhà quan sát sắc sảo nhất của nó”.
Xin giới thiệu với các bạn hai bài tản văn trong tập “Mỗi góc phố một người đang sống” mới nhất của anh:
.

Phố vẫy đủ mười khúc ngâm
Ở Hà Nội có kiểu bán hàng đã thành quen: Những dãy quán hàng ăn bán cùng một loại, có những cô cậu thanh niên lao ra giữa đường tóm ghi đông xe khách hoặc leo lẻo chào: “Vào hàng em đi!” Kiểu chào hàng này đầy vẻ hăm dọa, lại nguy hiểm cho cả đôi bên khi xe đang đi, khiến khách đi qua ngỡ mình lạc vào khu vực đất riêng của các nhà hàng ấy. Nếu khách chấp nhận vào một hàng nào đó, hàng bên cạnh sẽ buông câu vớt vát, “Ngu, ăn ở bên ấy toàn chân gà thối”. Thực khách hãi hùng chờ đợi món ăn được dự báo khủng khiếp dọn ra.
Nói về chuyện những người đứng vẫy khách ở dọc đường, họ đứng lố nhố như thế là vì lo sẽ mất khách về tay hàng bên cạnh. Không phải hàng nào cũng đề biển rõ ràng:
BÚN CHẢ GIA TRUYỀN
Lưu ý: Hàng bên cạnh mới mở
Mà có đề cũng không thể nhanh bằng cắt cử người khỏe mạnh ra trấn sẵn từ xa, tiện thể làm chân dắt xe. Ở Hà Nội dù phố xá chật chội, các quán xá rất tài khi đông khách cỡ nào cũng có chỗ để xe. “Anh chị cứ để đấy, em dắt cho. Không phải vé đâu ạ.” Nghĩa là làm thế nào đó, mấy cậu thanh niên sẽ nhớ cái xe của ngần ấy con người để mà khi ra lấy xe cho đúng. Với những quán này, vỉa hè là của họ và thậm chí, lòng đường cũng bị các quán liền kề nhau tranh chấp nốt.
.
 Phương án để người đi đường đi qua bình yên là hoặc ngậm cái tăm trong mồm (hơi bị kinh!) để ra ý tôi đã cơm no rượu say rồi, hoặc mặt phớt lạnh như người chả thiết ăn, thờ ơ đi qua cao lương mĩ vị. Hoặc ai được trời phú cho ngoại hình bặm trợn, cứ thế là phi qua, đám người vẫy kia liệu thần hồn mà chường mặt.
Nhưng ở Hà Nội, có những loại việc, những dãy quán mà người làm chẳng phải lao ra đường mà giành giật khách. Họ cũng vẫy, vẫy nhẹ thôi, nhưng đủ ra hiệu cho khách vào, như taxi có bật đèn tín hiệu rất tinh tế sẵn sàng chở. Những con đường ngoại ô Hà Nội, nơi gần các cửa ngõ dường như là những khu vực lý tưởng cho các dịch vụ nhạy cảm như mát xa, gội đầu, theo chiều hướng mại dâm. Các con đường mang tên những nhà cách mạng hay địa danh đầy hào khí còn được mang cái tên “phố sung sướng”, phục vụ cho những người đàn ông tìm kiếm tí đụng chạm da thịt trong những quán nhìn ngoài thấy đèn lom đom như Hà Nội thời bao cấp.
Các cô gái làng chơi hoặc ngồi lộ liễu ở cửa các quán mát xa, hoặc đứng thập thò sau những gốc cây dọc con đường Trần Khánh Dư gần cửa bệnh viện Hữu Nghị, họ đa phần cũng chẳng được nhan sắc cho lắm. Trong khi bệnh nhân của bệnh viện từng có tên là Hữu Nghị Việt-Xô đa phần là các cụ lão thành gần đất xa trời, những người có tiêu chuẩn cán bộ cao cấp mới được vào, thì hàng phố thấy sao lắm con cháu tuyền là gái tre trẻ xách cặp lồng đi nườm nượp con đường vắng lặng này. Làm gì con cháu thời buổi này có hiếu đến thế! Chẳng qua là một dạo bị các lực lượng chức năng ra chiến dịch mạnh tay truy quét tệ nạn mại dâm, các cô “gái vẫy” sáng tạo giải pháp xách cặp lồng giả vờ như đi thăm nom người ốm. Nếu có bị bắt thì giơ cặp lồng ra làm bằng chứng. Ngày nay, các cô gái nhà lành cũng ăn mặc áo xanh đỏ, cũng kẻ mắt thâm, tóc cũng nhuộm vàng, tay xách cặp lồng tần tảo, thật khó phân biệt.
.
Từ đâu ra kiểu cách đứng dàn hàng ngang ngoài đường, láo nháo như hội chợ chơi trò ú tim đuổi bắt? Chắc chắn là các hàng này hoặc thiếu tự tin về sản phẩm của mình (hàng chân gà nào cũng như hàng chân gà nào, nhập về cùng một vài nguồn, tự tin hơi khó), hoặc triệt để bài học “không cho chúng nó thoát”. Chúng nó ở đây là “thượng đế”, là “gà”, hai từ phiếm chỉ khách hàng ở hai cực ve vãn lẫn bề trên. Từ ngôn từ cho đến hành động, phản ánh một lối tư duy bạo lực, hám lợi, hớt váng bằng mọi giá.
Ở Hà Nội vẫn còn những cô gái đạp xe bán hàng hoa dọc phố, hay được các tay máy chụp lại như những dấu ấn gợi cảm của thành phố bốn mùa hoa. Dĩ nhiên nghề của các cô đã bị dùng để chỉ cho loại hình nghề vẫy đã nói ở trên, “xách cặp lồng đi bán hoa”. Nhưng có một hình thức bán hoa khác cũng hãi hùng, ấy là khi đi qua đoạn phố trước cửa nhà tang lễ thành phố ở 125 Phùng Hưng hay số 5 Trần Thánh Tông, thôi thì mồm năm miệng mười, tay vẫy ghi đông người đi đường, tưng bừng chào đón “mua hoa đi anh ơi”. Họ nhiệt tình tranh giành, cãi cọ, để làm sao bán bằng được những vòng hoa viếng cho những người cần chút không khí yên tĩnh thiêng liêng. Mua hoa viếng đám ma cũng nhộn nhịp như thể mua hoa chào mừng thành công đại hội.
Người ta nhanh chóng nhận ra nghịch lý: Hà Nội có những quán hàng có chất lượng được tín nhiệm đến nỗi người ta xếp hàng dài dằng dặc như thời bao cấp, để mua những chiếc bánh chưng, cây giò lụa như hiệu Quốc Hương phố Hàng Bông, hay vài cái bánh Trung thu Bảo Phương phố Thụy Khuê, mà không cần vẫy ai, thậm chí còn phải hạn chế nhu cầu, gây ỏm tỏi truyền thông mạng xuân thu nhị kỳ. Nhưng Hà Nội cũng sở hữu cả những tuyến đường mà người bán đói khách đến độ lao ra mời chào đầy thô bạo, cả từ hàng ăn uống cho đến đồ tang ma. Người tiêu dùng cũng lạ lùng là chấp nhận sa vào đó, ngồi ăn uống ven hồ Trúc Bạch, cứ như những pha vồ, vẫy đi qua lại là điều rất bình thường. Có cái gì đã chai sạn trong những cách mua bán đó, một khi đã chẳng ngại ngùng vòng hoa nhà này năm trăm hoa tươi vòng hoa nhà nó ba trăm cắm que khô thì màn vẫy chỉ là chuyện nhỏ.
.

*
Đồng nát sành điệu
“Hà Nội giờ chẳng như ngày xưa,” câu nói dễ trở thành cửa miệng của 100% số người quay về thăm lại Thủ đô và cả dân đang sống sờ sờ tại Thủ đô nữa. Tưởng như nhiều năm tháng sóng sau đè sóng trước đã khiến cho tính cách trôi nổi, xô bồ ngự trị trong nhiều thế hệ, dẫn tới chẳng có gì vĩnh cửu ở đây.
Vậy mà có một số thứ mãi mãi bất biến ở mảnh đất này, cho dù thời cuộc biến thiên. Không phải hoa nhài Tràng An. Cũng không chắc phở tái gầu. Nét thanh lịch thơm thể hoa nhài kia thay đổi theo quan niệm xã hội. Phở Hà Nội biến tướng nhiều kiểu, chỗ đậm mì chính chỗ chế thêm rau sống, nguyên liệu khác xa phở vài thập niên trước. Thứ bất biến ấy, là tinh thần hoài cổ.
Nhưng điều đáng nói là người ta hoài cổ về cái thời họ từng sống chưa xa xôi gì, thời họ là nhân chứng lịch sử. Đó là thời bao cấp, và thời này đang trở thành một cái mỏ sành điệu của những người hoặc đã no nê, hoặc không tìm thấy đồng cảm trong khuynh hướng thời trang bày ra hàng tuần ở cửa kính trưng bày của Louis Vuitton ở khách sạn Metropole hoặc vụ cả nghìn người tranh cãi xếp hàng đổi máy tính bảng Samsung cũ lấy mới từ đêm hôm trước. Vụ này hỗn loạn đến mức chương trình tiếp thị này bị hủy bỏ. Một khi đã lên tới hàng nghìn người theo đuổi thì sự sành điệu lại không còn ý nghĩa nữa. Với dân Hà Nội, sành điệu nghĩa là phải in ít kẻ theo thôi, và vừa đủ để tụ thành một nhóm “chúng mình với nhau”.
.
Thời bao cấp! Nói đến thời này thì có cả một kho đồ vật đã thành biểu tượng. Biểu tượng cho sự khó khăn và vượt qua thử thách của người Hà Nội. Biểu tượng cho những phẩm chất tồn tại khó tin của người Hà Nội, mà đến giờ họ lục lại, lau bụi, đánh gỉ, và trưng bày ra để ký thác nỗi niềm về một phần đời “nghèo mà đáng nhớ” của mình. Những triển lãm về thời bao cấp cách đây sáu, bảy năm có lẽ không chỉ mở đầu cho cuộc “phục hưng” ký ức của dân Hà Nội, mà còn của cả trào lưu trưng bày lưu giữ đồ cũ của cộng đồng. Tự nhiên người ta thấy, ồ, những thứ đồ cổ lỗ sĩ, mốc meo của cái thời tem phiếu lại có sức lay động hơn bao giờ hết. Và những món đồ ấy vào tay một số người có tài vặt lại biến thành thứ vẫn hoạt động được. Rồi người ta thấy các quán cà phê lại treo ảnh cũ, dựng mấy cái xe đạp gióng ngang tróc sơn, dăm cái xe máy bình bịch hình thủ cổ quái. Khi mà tất cả các album ảnh cưới đều cho chú rể đội mũ bê rê, mặc quần gấu lơ vê có dây đeo vai, và cô dâu nối tóc dài buộc trễ gái Hà Nội xưa thì đã hóa ra màu bình dân, các nhà tạo mốt lại đẻ ra xu hướng chú rể đèo cô dâu tết tóc đuôi sam, mặc áo cánh, quần lụa đen, cầm hoa lay ơn trắng trên xe đạp đi qua khu tập thể. Xu hướng này hãy còn ít, vì có vẻ cực đoan quá, mặc dù Trần Nữ Yên Khê đã mặc như thế lên phim Mùa hè chiều thẳng đứng từ cuối thế kỷ trước rồi.
Tức là cái đẹp của đồ cũ những năm bao cấp, khoảng thời gian có thể mở rộng ngược lên tận thời Pháp thuộc, đã chẳng trôi qua vô ích trong mắt những nhà nghệ sĩ khi chúng bắt đầu hết vai trò sử dụng. Những thứ đồ vật không năm tháng ấy đã cho thấy một Hà Nội ít có sự thay đổi vật chất, áo hết đời anh dùng thì “đêm cuối cùng anh để lại cho em”, xe đạp Phượng Hoàng mẹ không đi nữa thì làm của hồi môn cho con gái lấy chồng, như thể những món đồ gia bảo quý tộc Anh vậy. Chỉ hai thập niên đổi mới, người ta đã ngơ ngác với sự trống vắng những món đồ này giữa sự biến đổi vật chất ngoạn mục của đời sống thị dân. Công cuộc tìm kiếm và lưu giữ đồ thời bao cấp giúp cho những kẻ có “chất chơi” cảm thấy mình có một cái căn cốt vững vàng trước những cuộc thăng trầm tiền tài kia. Và chúng trở thành “phẩm chất Hà Nội”.
.
Vài tháng trước, một quán ăn ở số 37 Nam Tràng, gần hồ Trúc Bạch, phục dựng lại khung cảnhcửa hàng ăn uống mậu dịch được báo chí rầm rộ nhắc tới. Khách vào đấy cũng mua bằng tem phiếu, cũng ăn bằng những cái bát sắt quân dụng và ngắm những hiện vật đã từng bị họ bán đồng nát ba mươi năm trước. Còn giới “chất nghệ” thì đã biết quán cà phê Cộng hay quán Barbetta với những ông bà chủ thông minh sắp đặt đồ cũ với tinh thần tiện nghi hóa. Cũ kỹ hơn nữa là quán cà phê Báo trong trụ sở Hội nhà báo Hà Nội ở phố Trần Quốc Toản, với đủ thứ phủ bụi, ngồi ở đây người ta có thể hiểu thế nào là một sự sành điệu kín đáo, cũng kiêu kỳ chẳng kém lối sành điệu khi ngồi ở cà phê Luala hay Metropole – những nơi có giá một cốc cà phê gấp bốn năm lần và không có một món đồ thời bao cấp nào giăng trước mắt. Ở những nơi này, chỉ có bàn ghế tiện nghi và những mốt quần áo sang trọng mới nhất. Quần áo của người phục vụ ở Luala nghe đâu cũng cỡ hiệu Escada hay Van Laack! Nhưng để tôi so sánh cho mà nghe, thì năm mươi năm trước, áo bông Sĩ Lâm hay bút máy Kim Tinh cũng là đỉnh cao thời trang, chỉ cán bộ cao cấp mới dễ bề có được.
Viết đến đây, tôi cứ lởn vởn trong đầu nhận xét của một chị bạn nhà văn nổi tiếng rằng tôi đừng viết “ngoái lại mà nên nhìn ngang”. Tôi không biết làm sao để thoát ra sự hoài cổ khi mà chính chị đã từng khuyên tôi thử mua một chiếc xe máy Vespa PX cũ. Thực ra nó không đến nỗi cũ mà chỉ như thời bao cấp tôi đã từng trải qua hồi bé, nhưng đến giờ đã thành thời của đồ cổ. Cái xe khá bất tiện cho việc đi lại, mặc dù dáng xe rất đẹp và gây ấn tượng cho bạn bè tôi đến nỗi đến giờ, sau khi tôi đã bán đi được hai năm rồi, mọi người đều hỏi: “Vespa cổ đâu rồi?”
Nhưng như thế vẫn không là gì so với một anh bạn khác, Vũ Lâm. Anh này là phóng viên chuyên mảng mỹ thuật. Có lẽ vì nghiên cứu mỹ thuật nên anh cũng có sự lựa chọn khác người. Anh định mua một cái U-oát đầu vuông, loại xe có từ giữa thế kỷ trước cũng nên. Lâm rủ tôi đi cùng để thẩm định. Cái xe được để ở sân Cột Cờ, lúc ấy chưa trả về di tích Hoàng thành Thăng Long (cũng một thứ đồ cổ!), và chủ cũ là một bác bộ đội đã lâu không dùng nó. Giữa khung cảnh cổ kính và nhiều tàn tích chiến tranh của bảo tàng Quân đội ngay phía sau, cái xe có dáng vẻ nam tính mà vẫn độc đáo.
.
Sau vài cốc bia hơi ở bãi cuối sân bóng, chúng tôi leo lên chiếc xe mà trong mắt tôi kín mít như cái xe chở tiền. Con xe nhảy chồm chồm trên cái sân bóng đá cũ, bỗng tăng tốc rầm rầm lao về phía quán bia và rồi khựng lại giữa chừng trước cả mấy trăm người đàn ông đang trợn mắt lên không biết nên ngồi uống bia tiếp hay bỏ chạy. Tôi toát mồ hôi, thầm nghĩ ông bạn mà dùng cái xe này đi công tác Tây Bắc chắc “đi bằng niềm tin”. Rồi với một nỗ lực to lớn, bạn tôi cũng đưa được nó về chỗ cũ thật êm ái. Không có tràng vỗ tay hoan hô nào, và ai nấy thở phào ngồi nhậu tiếp. Nhưng rõ ràng cái xe nổi bật thật, thậm chí vài ba ông còn ra ngắm nghía.
“Ba triệu thôi.” Lâm suy tính. Tôi lắc đầu, nghĩ nhỡ đâu có cảnh hàng nghìn người bỏ chạy ngoài đường để tránh bị đâm phải. Người chủ xe cũng lắc đầu và bảo, “Thôi chú đừng mua, cái này anh bán đồng nát vậy.”
*
Minh họa trong cả bài: Nguyễn Trương Quý
(http://soi.today/?p=178394)

Thứ Hai, ngày 04 tháng 5 năm 2015

Bay trong đêm pháo hoa

"Bay lên nào em bay lên nào, vui bạn Nam Bắc về chung một nhà"... Bài này mình có ấn tượng không phải nghe từ trên đài mà từ một bộ phim - Sơn ca trong thành phố (1983). Bộ phim lấy bối cảnh thành phố Nha Trang sau giải phóng vài năm, có sự kiện một cuộc thi hát của các em học sinh, nhân vật chính là Hạnh - có bố là sĩ quan chế độ cũ đang bỏ trốn, mẹ là cô giáo - cũng là một ứng viên cho giải nhất. Hạnh đi thi hát bài "Em là hoa hồng nhỏ" của Trịnh Cộng Sơn nhưng bỏ dở vì tâm trạng xáo trộn. Bài "Em bay trong đêm pháo hoa" do một em khác hát trọn vẹn, khá hay. Nhưng bài hát đinh của bộ phim là bài hát "Chim sơn ca" do chính NS làm nhạc phim - Y Vân - viết. Y Vân thì nhiều người đã biết là một NS nổi tiếng ở Sài Gòn trước 75, ông cũng từng viết nhạc lính như kiểu Người yêu lý tưởng. Ông là người gốc Bắc. Bài "Chim sơn ca" có nhiều nét đồng điệu với nhạc thiếu nhi miền Bắc, như những bài kiểu "Em bay trong đêm pháo hoa" của Hàn Ngọc Bích.


Hồi trước nghe những bài hát hay để ý tên tác giả, thì cái tên có cái họ lạ tai cũng rất dễ chú ý. Bây giờ thật hiếm bài nào đơn giản và dễ nhớ như Rửa mặt như mèo. Hồi năm ngoái đã định làm 1 cuốn sách chọn chừng hai chục bài hát thiếu nhi, làm như cuốn sách học về thế giới xung quanh. Lời những bài hát của các NS như Hàn Ngọc Bích, Phan Nhân (Chú ếch con), Hoàng Vân (Chim vành khuyên), Phạm Tuyên (Chú voi con ở Bản Đôn)... đầy ắp những chi tiết sinh động về thiên nhiên, tha hồ minh họa và dạy cho các con. Đi kèm là CD nhạc chẳng hạn. Mỗi tội làm sách như thế quá mệt nên mãi mình cũng chưa khởi động được.
Bây giờ trẻ con nghe Sơn Tùng MTP với lại nhạc nước ngoài, đi thi cũng hát những bài ấy, đứa nào chọn kiểu Đưa cơm cho mẹ đi cày hoặc Em đi giữa biển vàng thì Ban giám khảo cứ nức nở như thể đấy là những bài hát thính phòng đại khó, phải cỡ NSND mới hát nổi không bằng! Hoặc phá cách đến phức tạp không cần thiết, hoặc làm mỏng bẹt ra lấy cớ "acoustic", rời như cơm nguội. Từ lúc nào mà các bài hát thiếu nhi quen thuộc vài thập niên trước lại thành món ăn lạ miệng vậy. Tất nhiên cũng có lý do là những bài hát nằm trong hệ thống tuyên truyền, dù vô tình hay hữu ý. Những đứa trẻ được tuyên truyền từ lúc ẵm ngửa, là sản phẩm không tránh được của một thời. Có điều vẫn có thể thấy những sáng tạo thật tươi mát và trong trẻo của những người yêu trẻ con thật sự.
(NS Hàn Ngọc Bích vừa qua đời ngày 1.5.2015, thọ 75 tuổi).

Chủ Nhật, ngày 03 tháng 5 năm 2015

Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn gần với nhạc rock

Từ blog của Trần Ngọc Hiếu (https://hieutn1979.wordpress.com/2015/04/30/nguyen-truong-quy-nhac-phan-chien-cua-trinh-cong-son-gan-voi-nhac-rock/).
Bài phỏng vấn nhà văn Nguyễn Trương Quý dưới đây do hai bạn sinh viên Nghiêm Tố Minh và Nguyễn Hà My thực hiện. Bài phỏng vấn ban đầu chỉ nằm trong khuôn khổ của một bài tập ở trường đại học nhưng tôi đã xin phép hai bạn sinh viên và anh Trương Quý để chia sẻ trên blog này. Bởi lẽ qua câu chuyện của anh Trương Quý – một người mà tôi xem như cùng thế hệ với mình, thì âm nhạc Trịnh Công Sơn chính là một trong những nguồn đầu tiên nói với chúng tôi – những đứa trẻ lớn lên ở miền Bắc sau 1975 – về những gì sách giáo khoa đã không nói về lịch sử.
Xin cảm ơn hai bạn sinh viên và anh Trương Quý đã chia sẻ cuộc trò chuyện này:

*
Trước tiên, xin cảm ơn anh đã đồng ý đến với buổi phỏng vấn ngày hôm nay. Thưa anh, được biết anh là một người vô cùng yêu mến và am hiểu về nhạc Trịnh. Vậy điều gì khiến anh yêu thích dòng nhạc này đến vậy?
Trương Quý: Mình nghe nhạc Trịnh Công Sơn ở thời điểm là một cậu thanh niên – không khí miền Bắc nghèo khổ, bao cấp, ám ảnh. Những bài hát ấy nó có yếu tố như chất gây nghiện, ta nhìn thấy ở đấy một chất liệu đời sống khác lạ, chưa kể đến việc Trịnh Công Sơn may mắn có một giọng ca rất ấn tượng là Khánh Ly, làm cho người nghe cảm nhận được trọn vẹn những gì ông muốn truyền đạt.
Vậy anh có ấn tượng gì với dòng nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn?
Trương Quý: Nhạc phản chiến mãi sau này mình mới biết. Đầu tiên, mình chỉ biết đến nhạc tình ca như là khúc dạo đầu để đến với âm nhạc Trịnh Công Sơn, về sau biết được nhạc phản chiến là nhờ một cuốn băng, nhưng lúc ấy mình chưa thấy thích lắm vì bản phối. Thế rồi cho đến một lần, mình ra chợ Giời và tìm được một cuốn băng có tất cả những bài phản chiến ấy, bảo họ bật thử, nghe đúng cái giọng ngày xưa hát, ấn tượng kinh khủng. Về nhà, mình nghe đi nghe lại cuốn băng ấy vì giọng ca có sự truyền cảm. Sau đấy, mình mới thấy các cái bài nhạc phản chiến thực sự là một gia tài rất quý báu của Trịnh Công Sơn, thậm chí có những chất liệu vượt ra khỏi mô tip đơn điệu của nhạc tình. Trịnh Công Sơn đôi khi có những bài hát bị lặp lại cái nốt nhạc: giọng la thứ, quanh đi quẩn lại mấy cái đăng đối ấy, A, B, A#, nó dễ đoán, nó không phải là cái hay độc đáo về mặt âm nhạc. Cái hay của nhạc phản chiến là câu chuyện của cả một thời đại, nó đem đến cho mình những bỡ ngỡ, lạ lẫm, băn khoăn về một không gian, một thời gian mà mình chưa có nhiều ý niệm. Những năm tháng ấy, tuổi trẻ miền Nam đã ra sao, họ cảm thấy gì, xã hội miền Nam như thế nào. Nhạc phản chiếu của Trịnh Công Sơn, với mình, trước hết đem đến những khám phá sinh động về quá khứ mà vẫn rất tình cảm, rất lôi cuốn bởi ca từ, bởi các cấu trúc biểu đạt gây ấn tượng mạnh. Cũng có các nhạc sĩ khác viết nhạc phản chiến nhưng không thành công bằng, nghe vẫn có gì đấy sống sượng, thiên truyền đạt ý tưởng để tuyên truyền. Với mình, những ca khúc phản chiến ấy không có được sự gần gũi, thuyết phục nếu so với những ca khúc da vàng của Trịnh Công Sơn.
Được biết anh là người biên tập cho cuốn sách Trịnh Công Sơn – Bob Dylan, Như Trăng và Nguyệt” của John C. Schafer, vậy có những câu chuyện nào xoay quanh cuốn sách này không?
Trương Quý: Đây là cuốn sách của một giáo sư đại học, nó có những phẩm chất về mặt văn bản; nền tảng về văn hóa học và ngôn ngữ học của tác giả rất tốt… Cuốn sách cho thấy một đề tài có vẻ như đã nói nhiều rồi và dễ nói hay, nói hoa mĩ nhưng tác giả vẫn rút ra được những cách thức truyền đạt khoa học, không sa vào diễn cảm vì rất nhiều người viết về Trịnh Công Sơn bị bí từ, bị cái mĩ lệ trong nhạc Trịnh Công Sơn ảnh hưởng mạnh. Có thể vì tác giả là người nước ngoài, nên cái nhìn của họ không bị phiến diện
Tuy nhiên, phải nói John C. Schafer là người mà mình rất có thiện cảm, một phần vì hoàn cảnh tác giả là người có vợ người Việt Nam, xứ Huế, vậy nên có lúc tác giả còn đề cao Trịnh Công Sơn hơn là Bob Dylan, đó cũng là một cái hay.
Là người quan tâm đến âm nhạc Trịnh Công Sơn, anh có nhận xét gì về các tạo hình lạ thường trong nhạc phản chiến của ông?
Trương Quý: Mình luôn có một thắc mắc, tò mò: Trịnh Công Sơn hồi trẻ học ở một trường tiếng Pháp, hệ thống tác phẩm văn học Việt Nam trong nhà trường trước đây như nào để mà một người học sinh (lúc Trịnh Công Sơn mới viết ca khúc là lúc vừa ra khỏi thời học sinh), lại có được kho từ vừng rất tốt,trau chuốt, diễn tả các ý thức tâm lí rất tinh vi. Mình cũng rất nể khả năng diễn đạt các khái niệm triết học, tôn giáo già đời như một triết nhân thực sự ở Trịnh Công Sơn.
Có thể trong thời gian về sau càng ngày càng trưởng thành, ông càng ngày càng tích lũy được nhiều kiến thức hơn. Về cái nghịch dị trong nhạc phản chiến, mình nghĩ rằng một phần Trịnh Công Sơn chịu ảnh hưởng của những kiến thức về triết học phương Tây, họ đi tìm cách giải thích những sự mâu thuẫn trong đời sống xã hội. Ca khúc phản chiến của Trịnh Công Sơn cũng ra đời khi bối cảnh xã hội Việt Nam chìm trong những mâu thuẫn, xung đột gay gắt.
Cuộc đời Trịnh Công Sơn trải qua những năm tháng bình yên, trước khi đất nước chia cắt hai miền cho đến khi chiến tranh leo thang ở miền Nam, con người luôn phải sống trong căng thẳng, giữa hòa bình và chiến tranh. Ông nhìn thấy ở đấy một cái gì đó như là sự hư vô, bất toàn của cuộc đời này. Trịnh Công Sơn luôn nhìn thấy tình trạng dễ thương tổn của đời sống lúc đó, như là ““mẹ vỗ tay reo mừng xác con”, “mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh”, nhưng ở góc độ nào đấy, mình còn cảm thấy đó là sự lộn nhào của thế giới, giống như đạn bom đã cày xới lên tất cả. Ca từ của ông khiến người ta có cảm giác như khi xem tranh của Picasso: những bức tranh với những hình hài méo mó, cảnh tượng hoang tàn, một không khí hủy hoại bao trùm.
Nói về mặt ý nghĩa lớp lang, những hình ảnh nghịch dị này không phải là lạ vì văn nghệ sĩ châu Âu giữa 2 thập niên đại chiến thứ nhất và thứ hai đã rất ám ảnh bởi cái chết, sự đổ vỡ, sự vỡ mộng trước cuộc sống. Họ nhìn hiện thực ở khía cạnh bóp méo, những hình ảnh như zombie, như ma như quỷ tràn ngập ở các trường phái Dada hay các trường phái nghệ thuật tiên phong của châu Âu. Có lẽ Trịnh Công Sơn cũng phần nào thâu nhận hưởng từ cảm thức và mỹ học của giai đoạn như thế. Nhưng có một hệ biểu tượng nổi bật hơn ở âm nhạc của ông, đó là quê hương. Ông không phân ca khúc của mình thành tình ca và nhạc phản chiến mà thành tình yêu, quê hương và thân phận.
Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn nhìn quê hương với một giá trị nhân bản đối lập nó với chiến tranh, cái đó trở đi trở lại. Mối liên hệ giữa nhạc phản chiến với nhạc tình ca của Trịnh Công Sơn chính là độ nhân hậu. Nhạc của ông khác với nhạc tuyên truyền lên gân lên cốt, Trịnh Công Sơn có một cách diễn đạt thuyết phục hơn, có những điều mình thấy độc đáo: “người con gái Việt Nam da vàng, yêu quê hương nên yêu người yêu kém”. Tức là ông Sơn có một cái giỏi, lời đó nói bình thường nghe vụng, nhưng đưa vào âm nhạc thì nghe vẫn hấp dẫn: “đại bác qua đây đánh thức mẹ dậy, đại bác qua đây con thơ giật mình”. Trịnh Công Sơn rất tài tình trong việc chế biến các nguyên liệu sần sùi thô ráp, những cái mà nghe có vẻ như không có chất thơ, tạo thành ca từ có sức mạnh biểu đạt.
Theo anh, dư âm của nhạc phản chiến đối với ngày hôm nay như thế nào?
Trương Quý: Mình nghĩ nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn vẫn là một kho tang chưa được khai thác hết trong hệ thống âm nhạc đại chúng Việt Nam hiện đại. Trong mấy chục ca khúc da vàng của Trịnh Công Sơn vẫn có nhiều thông điệp vĩnh cửu về đời sống của con người, về tự do, về hạnh phúc, về những giá trị rất cốt lõi của đời sống. Điểm đáng trân trọng nhất là Trịnh Công Sơn vẫn giữ được một tâm thế an nhiên, một sự vô nhiễm, kể cả khi có sự ảnh hưởng của kinh tế hay chính trị. Nó như những cái mộng ước về thế giới, nơi chúng ta có thể sống cùng nhau. Mộng ước ấy ta có thể tìm thấy trong bất kì bài hát nào của Trịnh Công Sơn liên quan đến chủ đề phản chiến. Những hệ thống, mạng lưới, trường liên tưởng trong ca từ của ông rất phong phú. Những hình ảnh, thủ pháp văn học trong lời ca Trịnh Công Sơn vẫn có ý nghĩa quy chiếu nhất định đối với ngày hôm nay. Với mình, nhạc khúc da vàng có một phẩm chất gần với nhạc rock, nó có một tâm thế gì đó muốn bứt phá, nổi loạn, một chút gì đấy muốn thể hiện mình của giới trẻ, nó rất khác với tâm thế “một đời về không, hai tay quy hàng”. Đó là những ca khúc có giá trị nhân văn nhân bản mạnh mẽ.
– Xin cảm ơn anh Trương Quý về bài phỏng vấn này!
Tố Minh – Hà My (thực hiện)

Thứ Sáu, ngày 01 tháng 5 năm 2015

Lan man ở cửa ga

Hôm nay đi thăm ông anh rể nằm ở Bệnh viện 108. Ông này chắc bị xơ gan vì uống nhiều rượu quá. Không ai bất ngờ, vì đã giục đi khám từ nhiều năm nay rồi. Nhưng như nhiều ông Bắc Kỳ chính cống, tính hay gàn. Lúc nào cũng bảo khỏe khỏe, không sao không sao, mọi người cứ yên chí. Đã Bắc Kỳ gàn lại còn là bộ đội. Năm ngày rượu to ba ngày rượu nhỏ, cơm không thiết ăn, thịt nhấm vớ vẩn. Nhớ hồi ông còn trẻ, cây bóng chuyền của đơn vị, giờ sọp xuống còng queo trong bộ pyjama bệnh viện trên cái giường inox, mà chán. Thôi thì phải vào khuôn khổ, muốn sống thì phải thay đổi thói quen.

Tòa nhà cũ trong bệnh viện 108, trước là nhà thương Đồn Thủy.Tòa nhà cũ trong bệnh viện 108, trước là nhà thương Đồn Thủy.

Cũng tuần trước, bà già nói hôm nay đám ma con bà X hàng xóm. Chẹp miệng, 51 tuổi, xơ gan. Ai nhỉ, năn óc mãi mới  nhớ ra là anh Z. Hotboy ngày xưa của xóm. Sinh năm 65. Bắt đầu nghĩ lan man về một thế hệ. Mà hình như ai cũng thế, thế hệ nào cũng thế, phung phí tuổi trẻ không bằng cách này thì cách khác, không chủ động thì cũng vì hoàn cảnh.

Lúc về, một cô em xã hội gọi điện rủ cà phê. Cô thông báo tin là bạn trai báo có bạn gái rồi. Thông tin này cũng sốc vì cô ở Nam ra, đã xác định tiến tới hôn nhân với bạn kia, mà giờ vào cái lúc chuẩn bị khởi đầu mới ở HN, lại thế này. Không như các kẻ thất tình, cô khá bình tĩnh. Người khác thì chắc đã hoang mang, đã gào thét, đã oán hận, đã "khắc sâu căm thù tội ác của địch". Cô chỉ cười. Mắt thì không cười. Ừ thì lịch sử đã diễn ra như thế, nói giá mà thì có mà giá mà tỉ thứ. 

Hôm nay chọn Highland coffee đối diện Ga Hà Nội. Trời đẹp, nhiều người nước ngoài đi du lịch bằng tàu lửa xuống ga, băng qua quảng trường sang đây uống và ăn nhẹ. Quán có view quá đẹp, ngay ngã ba Trần Hưng Đạo - Lê Duẩn, nội thất cũng rộng rãi và cổ điển. Ngay sát cửa kính là những người đàn bà hút thuốc lá ở quán nước chè. Hai mươi lăm năm trước, đây hoặc tòa nhà bên kia phố Trần Hưng Đạo là một khách sạn có tên 30-4. Mình còn nhớ rõ vì hồi ấy đây như một cột mốc mỗi khi được bố mẹ chở từ lăng Bác về nhà.

Đường Lê Duẩn ngày ấy cũng có tên là đường 30-4 và đoạn dưới thì tên là đường Kim Liên. Trước nữa thì đường 30-4 có tên đường Nam Bộ. Vì thế cho nên hồi mình lớn rồi, ai cũng gọi cái Bách hóa ở đầu đường chỗ ngã tư Nguyễn Thái Học là Bách hóa số 5 Nam Bộ - nổi tiếng đến độ cứ mặc định ra đó mua phụ tùng xe đạp hay điện máy là cái gì cũng có. Thực tế thì nó cũng là bách hóa nhì nhằng thôi, loại 2 so với Bách hóa tổng hợp Tràng Tiền. Nhưng cả khu vực Cửa Nam hồi trước là trung tâm kim khí điện máy chính thống của Hà Nội, cạnh tranh với Chợ Giời. Trước nữa thì có tên dân gian là đường Hàng Lọng - Hàng Cỏ (hai đoạn liên tiếp), tên Pháp là Route Mandarine (đường cái quan), rồi Rue de Lattre de Tassigny thời tạm chiếm 1946-1954.


Quay trở lại với chỗ đang ngồi, ngày xưa là KS 30-4, hai tòa nhà 3 tầng phong cách kiến trúc những năm 40-50, nửa hiện đại nửa chiết trung, với mái che hàng hiên đua ra, gờ máng nước trát vuông, các ô cửa tròn và các phân vị ngang làm nổi bật phong cách nhà thương mại. Chút Art Deco còn lại ở những gờ cửa tròn và những biển hiệu thời ấy theo kiểu biển vẫy cổ điển có các con chữ đúc bằng xi măng. Nó đi với chữ Ga Hà Nội đúc bằng xi măng ở cửa ga xây lại thay cho tòa nhà đã bị bom B-52 phá hồi cuối 1972.

Chẳng hiểu có phải vì thế mà mình cứ ấn tượng với phong cách kiến trúc này không, sau này cũng thấy nhiều ở Sài Gòn trên những tòa nhà đường Đồng Khởi hoặc Lý Tự Trọng. Rồi đọc truyện Vũ Trọng Phụng và nhiều nhà văn thời trước, đoạn tả những cái nhà "săm", không rõ 2 cái KS cửa ga này có nằm trong số ấy không. Chúng đúng là những nhà săm cho khách độ đường, nhưng chắc cũng tiện thể cho các vị "tàu nhanh".


Hồi đi châu Âu lần gần đây nhất, do di chuyển nhiều bằng tàu nên gần như mọi KS mình chọn đều gần nhà ga. Nói chung tất cả đều ổn, trừ KS Ibid ở đối diện nhà ga Brussels-Midi. Lúc xuống ga này, mình bật cười vì nó khai và bẩn như ga Hàng Cỏ hồi trước! Ga Hàng Cỏ (tức ga Hà Nội) bây giờ còn sạch sẽ chán, quả là có cải tạo có hơn. Đêm nào đi bộ từ trung tâm về cũng thấy 1 đám các bạn gốc Phi nhốn nháo nói oang oang trước cửa, gần đấy lại còn một cái chợ giời của dân Ả Rập. Vua Leopold đệ Nhị của Bỉ đã từng gây nên tình trạng diệt chủng tới 15 triệu người Congo khi Bỉ chiếm nước này làm thuộc địa. Cũng lại là những di sản của lịch sử. Trên chuyến tàu điện ngầm đi vào trung tâm, những người phụ nữ da trắng nhẫn nại ngồi đối diện những tay da màu nhập cư hôi nách đứng giơ một tay bám dây néo, tay còn lại cầm tăm xỉa răng tanh tách theo điệu nhạc.

Cụm giữa mặt chính ga Hà Nội xây lại hồi sau 75, theo kiểu bê tông hoa đá rửa theo mốt Sài Gòn, mái bằng không ăn nhập mấy với hai cánh nhà cổ điển Pháp mái manchard lợp đá. Nhưng đi sang Ý, thì thấy nhà ga Firenze (Florence) hay Venezia (Venice), hai thành phố di sản Phục hưng, thì cũng lại là hai tòa nhà phong cách bê tông đá rửa thập niên 60-70... cũng chẳng nhịp nhàng mấy với xung quanh, thậm chí chẳng còn được cái kiểu yêu kiều sắt uốn đế chế thế kỷ XIX ở các đô thành Âu châu còn lại. Lịch sử từ cá nhân đến xã hội, đã đi qua theo những cách ít được sắp đặt nhất. Cô bạn kể hồi sắp chia tay với anh bồ cũ ở bên Đức, có tình cờ gặp một anh Tây rất hấp dẫn và giàu có hàng xóm với anh bồ. Giữa hai nhà không có hàng rào. Chắc là có rung rinh nhưng cô không thể tự nhiên bẻ lái được vì đang ở thế kẹt. Dù thì gì cũng đang ở bên này một cái rào cản nhất định. "Bạn em ai cũng chửi em ngu, không dấn tới. Nếu em làm lại thì có khác được không nhỉ?" Khác thế nào được, giờ nghĩ lại thì cái gì chẳng rõ. Khả năng hợp lý nhất là rút một kinh nghiệm nào đấy cho thực tại. Cho dù không rút được sợi dây kinh nghiệm nào thì cũng chẳng nên quá buồn. Nếu cần lựa chọn thì nên chọn cái nào làm mình thoải mái nhất, ít vướng víu nhất. Chắc cũng như chọn chỗ ngồi cà phê thôi.

Thứ Ba, ngày 21 tháng 4 năm 2015

Bớt vợ hay là một cách viết lại

"...Ai mà ai còn vở Lưu Bình Dương Lễ bằng băng cát sét do Cụ Mạnh Tuấn đóng vai hề, Cụ Quý Bôn đóng vai Dương Lễ, Cụ Bùi Trọng Đang đóng vai Lưu Bình (bốn câu ngâm sổng đã đi vào huyền thoại), Bà Xuân Theo đóng vợ Dương Lễ (nguyên vở chèo này theo tích cổ Dương Lễ có ba vợ, khi Bùi Hạnh Cẩn chỉnh lý lại, Trường Chinh chỉ đạo là chỉ để Dương Lễ một vợ thôi, lý do của Trường Chinh: có một vợ mà nhường cho bạn mới là thành thật vì bạn, thế mới quý (nên mất hai diễn viên nữ nữa)..." (http://hatvan.vn/forum/archive/index.php/t-310.html). 

"Lưu Bình - Dương Lễ tân truyện" là một truyện thơ Nôm Việt Nam, khuyết danh, gồm 788 câu lục bát. Năm 1958, tích cổ này được Hàn Thế Du viết lại, Đoàn chèo Trung ương dựng làm tiết mục tham gia Hội diễn sân khấu toàn quốc 1958 và được giải thưởng đặc biệt về ca hát. Ở đây có sự nhuận sắc đã khiến cho áp lực đối với nàng Châu Long biến mất khi trở về chỉ còn là chuyện tình ái đơn thuần. Thực tế là thân phận vợ ba (thiếp) của Châu Long nói lên nhiều điều về vai trò phụ nữ thời phong kiến, và mặc dù tên vở chèo là tên 2 người đàn ông nhưng nhân vật trọng yếu là Châu Long - cái này thì rõ rồi. Nàng Châu Long được ca tụng vì ba năm nuôi bạn chồng ăn học mà không động phòng lần nào. Dương Lễ được kính trọng vì đã khiến bạn phải tự ái mà tỉnh ngộ chuyên chú học hành, vì nhường vợ cho bạn mà giấu kín sự tình. Lưu Bình được đánh giá cao vì không bị sắc dục quấy rối mà biết tỉnh táo dùi mài kinh sử. Kết cục là đại đoàn viên, đại đăng khoa... Người ta thường sẽ nói về khía cạnh nhân cách kẻ sĩ (ý chí đạo đức giữ mình để thành công) hoặc đức hi sinh chịu đựng của phụ nữ xưa, tùy mục đích.

Năm 1958, Quốc hội có một Nghị quyết không số ngày 14.12 do ông Hoàng Văn Hoan ký, với nội dung: 1) Giao cho Chính phủ nghiên cứu thảo một đạo luật về hôn nhân và gia đình, để trình Quốc hội xét trong một khoá họp gần đây. 2) Trước khi có đạo luật hoàn chỉnh, Chính phủ nên có những biện pháp thích đáng nhằm ngăn chặn những việc không hợp lý còn tồn tại trong xã hội ta về hôn nhân và gia đình. Không rõ "những điều không hợp lý còn tồn tại trong xã hội ta" có liên quan đến việc nhuận sắc các nội dung về phong tục đa thê của đàn ông Việt trước đây không.

Cũng theo trang đã dẫn trên, một người đã nói khi thâu băng (thời những năm 80), vở chèo này cũng có hai bản. Đều là các diễn viên ở trên diễn, nhưng bản 1 dài hơn bản 2 mười lăm phút.

Bùi Hạnh Cẩn có nói Đoàn Thị Điểm trong "Truyền Kỳ Tân Phả" có viết Tùng Bách thuyết thoại, (cuộc trò chuyện dưới rặng thông, trắc) [cái này còn tồn nghi], lấy cốt truyện Lưu Bình Dương Lễ, tạo ra hai nhân vật mới : chàng Hà, một thư sinh thi hoài không đỗ, nhờ lấy vợ giàu, có ruộng nên chăm chỉ cày ruộng trở nên giàu có và thư sinh họ Nguyễn, hai người gặp nhau dưới rặng tùng bách cùng biện luận với nhau về Sĩ và Nông. Hà được vợ và Nguyễn thuyết phục trở về trường học, sau đỗ đạt làm quan to, Nguyễn thi hỏng đến thăm, Hà hất hủi nhưng sai vợ thiếp nuôi dưỡng, Nguyễn lại thi đỗ. Hai nhà gặp lại thân thiết với nhau. Bùi Hạnh Cẩn có cuốn Bà Điểm họ Đoàn (1987). Hiện NXB Trẻ có in cuốn "Truyền kỳ tân phả" trong bộ Cảo thơm trước đèn, bản dịch Ngô Lập Chi, Trần Văn Giáp.

Một thông tin không biết có tính là liên quan không đến vấn đề mô hình gia đình VN: cũng những năm 80, thì năm 1983 UB Dân số và Kế hoạch hóa gia đình được thành lập với Chủ nhiệm là Võ Nguyên Giáp. Rõ ràng câu chuyện về đức hi sinh của những nhân vật chính trong Lưu Bình Dương Lễ được lấy làm trọng tâm để tuyên truyền nên người ta cho rằng hi sinh vợ duy nhất oách hơn. Thứ hai là thuyết phục quần chúng dễ hơn khi cắt bớt lớp diễn của hai diễn viên đóng vai bà cả và bà hai, để nói rằng không chỉ Châu Long xa chồng mà Dương Lễ cũng phòng không đợi vợ.

Trong bản chèo gần đây nhất được phát hình trực tiếp trên truyền hình, do Nhà hát Chèo Hà Tây biểu diễn, thì không có nhân vật hai bà vợ đầu. Vở của đoàn chèo Thái Bình cũng tương tự (có thể xem các vở này trên YouTube).

Điều đáng nói ở đây là có thể các soạn giả ngày xưa chủ ý xây dựng bài học đạo đức qua việc các nhân vật hi sinh qua lại cho nhau, chăm chăm giữ cương thường như một mục đích cao hơn hẳn những nhu cầu tâm tình của con người. Tuy nhiên, họ cũng vô tình làm hiện ra các quan niệm vô cùng vững chắc của hệ thống kiểm soát cá nhân trong xã hội Việt Nam truyền thống. Trong trang này, tác giả có lẽ đã khai thác từ truyện thơ Nôm (http://cothommagazine.com/index.php?option=com_content&task=view&id=237&Itemid=46), vợ Dương Lễ chủ động đề nghị cho nàng ba Châu Long sang nhà Dương Lễ và chính bà cũng là người kéo bức rèm để Châu Long bước ra cho rõ cuộc vuông tròn. Rõ ràng như thế là người phụ nữ nằm trong trật tự ngăn nắp, chấp nhận mình làm nên trật tự đấy. 

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên trong buổi giao lưu "Trong văn có sử" diễn ra hôm qua, nhân chuyện nhà văn Trần Chiến nói về việc ông viết lại truyện "Châu Long" trong tập "Gót Thị Màu, đầu Châu Long" có nói rằng có thể làm cả 1 tập toàn truyện viết về Châu Long của các nhà văn VN, phải đến 10 truyện (trong đó có truyện của Lê Minh Hà trong tập "Truyện cổ viết lại").

Tất nhiên ở tích xưa thì các sự bất thường như cho vợ (dù là vợ bé) đi ở với người đàn ông khác (dù là bạn thân) ba năm, hoặc ở ba năm với nhau mà không ăn nằm gì, vẫn đi đến kết cục "bình thường" là hòa hợp, hòa giải và êm thuận. Còn bây giờ, chuyện vợ đi ở với người đàn ông khác thì chẳng biết có bình thường không (!), hay ở với nhau ba năm mà chẳng sờ gì vào nhau có khi không hiếm, còn chuyện tái hợp ba mặt một nhời có lẽ rất bất thường. Vì thế cả truyện của Trần Chiến lẫn Lê Minh Hà đều không chấp nhận kết cục cổ điển, mà hoặc cho Châu Long đi tu, hoặc bỏ đi trong đêm tối. Điều ấy chắc chắn có được là nhờ sự có mặt của quan niệm một vợ một chồng (do công tác DS & KHHGĐ hay do ảnh hưởng phương Tây trong bình đẳng giới). 

Cũng trong những năm 80, trào lưu các vở chèo, cải lương cải biên từ các câu chuyện lịch sử được khai thác rầm rộ, ngay Lưu Quang Vũ cũng có nhiều vở đắt khách, ra rạp đông mà lên TV cũng nhiều người xem (vì lúc ấy TV là phương tiện giải trí duy nhất để xem). "Ngọc Hân công chúa" của đoàn chèo HN (kịch bản hình như LQV viết chung với cha là Lưu Quang Thuận) rõ ràng lờ đi việc Ngọc Hân phải làm lẽ mà xây dựng sự hân hoan của công chúa khi lấy một vị anh hùng. Chưa kể đến việc tác giả ngang nhiên bê Bùi Thị Xuân ra Thăng Long để làm thành đối trọng về nhan sắc/văn hóa... giữa Đàng Trong với Đàng Ngoài, trong khi Bùi Thị Xuân chưa bao giờ ra Bắc cả (cũng như chuyện cầm cành đào vào Nam cũng khởi phát từ đây). May mà truyện Kiều chỉ xây dựng mối quan hệ trung tâm giữa 3 nhân vật Kim Vân Kiều, chứ nếu đúng kiểu truyền thống VN thì Kim Trọng khi làm quan, chắc gì đã có mỗi Thúy Vân làm vợ mà phải có 2-3 cô thê thiếp nữa. Thật tình cờ, Nguyễn Du xây dựng các mối quan hệ của Kiều với các người đàn ông trong đời cô đều không bị cạnh tranh với các bà vợ khác, trừ Hoạn Thư vợ chính thất của Thúc Sinh ra. 

Thứ Hai, ngày 13 tháng 4 năm 2015

Sinh ra đã đỏ (P.5)

Điều ngạc nhiên nhất trong thời kỳ của Tập Cận Bình là quyết định đóng cửa các vùng biên – những cuộc nổi loạn nhỏ và những sự khoan hồng được cho phép như một cách tránh đẩy những công dân có học vấn cao và giàu có nhất chạy ra nước ngoài. Đã nhiều năm, chính quyền ngầm cho phép người dân được truy cập vào các mạng cá nhân ảo, vốn cho phép người dùng tiếp cận các trang web bị chặn ở Trung Quốc. Nguy cơ dường như có thể khống chế được; hầu hết người dùng mạng Trung Quốc ít quan tâm hơn tới chính trị so với vào các trang cập nhật Instagram của người nổi tiếng (Instagram, cũng như Facebook, Twitter, Bloomberg, Reuters và Times đều bị chặn).

Để cho những trang đó được mở, cho phép những người dùng ở cấp độ phức tạp có được những gì họ muốn hay cần – ví dụ, các nhà nghiên cứu truy cập Google Scholar, hay các nhà kinh doanh giao dịch chuyển khoản – trong khi ngăn chặn đám đông không động đến công nghệ làm Đảng đau đầu. Nhưng vào ngày 23/1, khi tôi đang ở Bắc Kinh, chính quyền đã đột ngột chặn các mạng cá nhân ảo và truyền thông nhà nước nhắc lại rằng chúng bất hợp pháp. Qua một đêm, ngay lập tức trở nên khó khăn hơn để vào bất cứ thứ gì trên Internet có từ bên ngoài Trung Quốc. Trước khi các bình luận bị dỡ xuống khỏi trang Computer News, 12000 người đã để lại ý kiến của họ. “Các bạn sợ điều gì?” một người hỏi. “Bước tiến lớn để trở thành một Bắc Triều Tiên mới,” một người viết. Một người khác lại viết: “Một sự quảng cáo nữa cho việc di cư [ra nước ngoài].”

Một thập niên trước, Internet Trung Quốc vẫn tồn tại với tranh cãi, thú tội, hài hước và khám phá. Rồi từng tháng qua, nó trở nên bị thanh lọc và khép kín hơn. Đến mức độ sự kết nối của Trung Quốc với thế giới bên ngoài gây ra vấn đề, chất lượng các đường link bị làm cho tồi đi. Các cuộc đàm thoại qua Internet, các đoạn video lan truyền, các đoạn âm thanh – những sản phẩm nhỏ của cuộc sống số đương đại – ít có khả năng truy cập được với nước ngoài hơn so với một năm trước. Nó trở thành thứ đáng kinh ngạc để quan sát ở một siêu cường đang lên. Bao nhiêu quốc gia trong năm 2015 có một đường truyền Internet kết nối với thế giới kém hơn một năm trước?

Tổng Bí thư, trong vai trò là Bác Tập Vĩ Đại, đã đưa ra lời khuyên cho những vấn đề phi chính trị: mùa thu năm ngoái, ông phàn nàn về một xu hướng quá “nhục cảm” trong xã hội. (Đáp lại, các nhà điều hành công nghiệp ô tô Trung Quốc đã ngừng sử dụng đội ngũ các người mẫu ăn mặc hở hang lượn quanh các xe hơi ở các triển lãm ô tô). Tháng Giêng, ông thúc giục mọi người phải ngủ nhiều hơn, “tuy nhiên rất thông cảm với các bạn phải bận rộn cho công việc,” nói rằng ông đi ngủ trước nửa đêm. Trên mạng, mọi người đùa rằng điều đó dường như không thích hợp mấy: kể từ khi nắm quyền, Tập đã có bọng mắt sùm sụp và có một vẻ ngoài cáu kỉnh gần như thường trực.

Qua một thế hệ, Đảng cộng sản đã vẽ ra một sự đồng thuận chính trị xây dựng trên sự tăng trưởng kinh tế và sự mơ hồ về pháp luật. Các nhà hoạt động tự do và tầng lớp quan liêu tham nhũng học cách đi vòng (hoặc phớt lờ) các ranh giới pháp lý, bởi vì Đảng chỉ phản đối tùy lúc. Ngày nay, Tập đã chỉ ra rằng sự đồng thuận đó, vượt ra ngoài tầng lớp tinh hoa của Đảng, là vô nghĩa – hoặc, ít nhất, ít tin cậy hơn so với một ranh giới rạch ròi giữa bạn và thù.

Khó mà biết đích xác những người ủng hộ Tập hài lòng ở mức độ nào. Những thăm dò dư luận riêng tư không được phép công bố các số liệu ủng hộ ông, nhưng Victor Yuan, chủ tịch của Tập đoàn nghiên cứu tư vấn Horizon, một hãng thăm dò dư luận ở Bắc Kinh, nói với tôi, “Chúng tôi đã làm vài nghiên cứu gián tiếp, và sự ủng hộ ông ấy dường như khoảng 80%. Khu vực không rõ ràng là kinh tế. Họ nói sẽ đợi để xem đã.”

Kinh tế Trung Quốc quả là chướng ngại vật lớn nhất của Tập. Sau hơn ba thập niên kinh tế tăng trưởng trung bình gần 10%/năm, Đảng mong đợi tốc độ tăng trưởng chậm lại xuống một nhịp chấp nhận được là khoảng 7%, nhưng nó có thể tụt dốc thấp hơn. Trung Quốc vẫn là công xưởng lớn nhất thế giới, với 4000 tỷ đôla trao đổi ngoại hối (một con số tương đương với nền kinh tế lớn thứ tư thế giới). Trong tháng 11/2013, Đảng công bố các kế hoạch phục hồi năng lực cạnh tranh bằng cách mở rộng vai trò các ngân hàng tư nhân, cho phép thị trường (thay vì các cơ quan nhà nước) quyết định nước, dầu khí, và những nguồn tài nguyên quý giá khác được đưa về đâu, và buộc các công ty nhà nước từ bỏ các khoản cổ tức to lớn và phải cạnh tranh với các doanh nghiệp tư nhân.

Mùa xuân vừa rồi, Trung Quốc hủy bỏ việc đăng ký vốn và các yêu cầu khác đối với các công ty mới, và trong tháng 11 đã cho phép các nhà đầu tư nước ngoài lần đầu tiên được mua bán cổ phiếu trực tiếp tại sàn chứng khoán Thượng Hải. “Công bằng mà nói, chính quyền của Tập đã đạt được nhiều tiến bộ hơn, trong nhiều lĩnh vực hơn, trong 18 tháng vừa qua, nhiều hơn so với chính quyền của Hồ Cẩm Đào đã làm trong cả nhiệm kỳ hai,” Arthur Kroeber, một nhà kinh tế lâu năm ở Bắc Kinh làm việc cho Gavekal Dragonomics, một hãng nghiên cứu, đã nói với tôi. Và dẫu vậy, Kroeber nói thêm, “mức độ tin tưởng của tôi chỉ nhỉnh hơn 50% chút” rằng những cải cách sẽ đủ để đương đầu với một sự suy thoái.

Những nguy cơ đối với kinh tế Trung Quốc hiếm khi rõ ràng hơn thế. Lực lượng lao động đang già đi nhanh hơn so với những nước khác (do chính sách một con), và những doanh nghiệp đang vay tiền nhanh hơn mức họ kiếm được. David Kelly, một nhà đồng sáng lập của China Policy, một hãng nghiên cứu và tư vấn ở Bắc Kinh, nói, “Điểm bước ngoặt của nền kinh tế thực sự ở 4, 5 năm trước, và giờ anh thấy vấn đề kinh điển của việc thoái vốn. Với mỗi đôla đầu tư, anh đang nhận được ít lời hơn cho đồng tiền của mình.” Sự tăng trưởng của nhu cầu năng lượng và các nguyên liệu thô đã chậm lại, nhiều nhà cửa và trung tâm thương mại bị bỏ trống, và những nhà tiết kiệm Trung Quốc lo âu đang gửi tiền ra nước ngoài, để đảm bảo chúng không bị rơi vào một cuộc khủng hoảng. Một số nhà máy không trả được lương, và trong quý IV năm 2014, công nhân đã tổ chức đình công, hoặc những cách thức chống đối khác, gấp ba lần so với cùng kỳ năm trước đó.

Năng lực của Tập để tránh một cuộc khủng hoảng kinh tế phụ thuộc phần nào vào việc liệu ông ta có sức mạnh chính trị để thắng được các công ty nhà nước, các chính quyền địa phương và những nhóm lợi ích quyền lực khác. Trong những cuộc gặp của ông với Rudd, cựu Thủ tướng Úc, Tập đã nhắc đến những nỗ lực thất bại của cha ông trong việc hướng đến những cải cách theo khuynh hướng thị trường. “Tập Cận Bình tự hào chính đáng về cha ông ta,” Rudd nói, “Cha của ông ấy có một bằng chứng về thành tựu thực tế và nói một cách thẳng thắn, thì là một người đã phải trả một cái giá quá khổng lồ về chính trị và cá nhân để trở thành một người hết mình cho Đảng và cho cải cách kinh tế.”

Trong lịch sử, Đảng chưa từng cảm thấy một sự mâu thuẫn giữa đàn áp chính trị và cải cách kinh tế. Năm 2005, Thủ tướng Ôn Gia Bảo đã gặp một phái đoàn Hạ viện Mỹ, và một thành viên, dẫn lời một giáo sư gần đó mới bị đuổi việc vì những lý do chính trị, hỏi Thủ tướng vì sao. Ôn đã lúng túng trước câu hỏi; vị giáo sư chỉ là một “vấn đề nhỏ,” ông nói. “Tôi không biết người ngài nói tới là ai, nhưng là Thủ tướng tôi có 1,3 tỷ người trong tâm trí mình.”

Để đảm bảo sự tăng trưởng kinh tế, Trung Quốc đang gắng sức thúc đẩy sáng chế, nhưng bằng cách thi hành một không khí chính trị lạnh lẽo trong các trường đại học Trung Quốc, Tập đã đầy rủi ro khi ngăn chặn chính những suy nghĩ đột phá vốn là những điều đất nước cần cho tương lai. Đôi khi chính trị chiếm ưu thế hơn so với những tính toán hợp lý. Năm 2014, sau khi Trung Quốc đã có nhiều năm đầu tư vào khoa học kỹ thuật, tỉ trọng của nền kinh tế dành cho nghiên cứu phát triển đã vượt châu Âu. Nhưng khi chính quyền công bố những nơi nhận được ngân sách cho nghiên cứu khoa học xã hội, 7 trong số 10 dự án hàng đầu đã được dành cho phân tích các phát biểu của Tập (chính thức được gọi là “Loạt bài phát biểu quan trọng của Tổng bí thư Tập”) hoặc khẩu hiệu mang dấu ấn của ông: Giấc mơ Trung Hoa.

Kỷ nguyên của Tập Cận Bình đã phủ nhận các giả định rằng sự mở cửa chập chờn của Trung Quốc với thế giới quá quan trọng và nhiều thành quả để có thể ngăn lại. Đảng hôm nay đã nhận ra được một danh sách những mối đe dọa rằng, theo quan điểm của giáo sư luật He Weifang, sẽ chỉ tăng lên trong những năm tới. Trước khi có mạng, giáo sư nói, “thực sự không có nhiều người có khả năng truy cập thông tin bên ngoài, đến thời Đặng Tiểu Bình, Đảng có thể chấp thuận mở cửa nhiều hơn.” Nhưng bây giờ, nếu Internet không bị hạn chế, “tôi tin nó sẽ mang tới những điều mà các lãnh đạo sẽ coi như rất nguy hiểm.”

Như nhiều người khác tôi đã gặp mùa đông này, He Weifang lo ngại rằng Đảng đang thu hẹp phạm vi thích nghi chấp nhận được đến độ nó tạo nguy cơ gây ra sự thay đổi không kiểm soát nổi. Tôi hỏi ông nghĩ Đảng sẽ như thế nào trong 10 hoặc 15 năm nữa. “Tôi nghĩ, với tư cách những trí thức, chúng tôi phải làm mọi thứ có thể để thúc đẩy sự chuyển hóa hòa bình của Đảng – khuyến khích nó trở thành một “đảng cánh tả” theo khái niệm châu Âu, một loại đảng dân chủ xã hội.” Ông nói, điều đó sẽ giúp các thành viên của nó tôn trọng hơn một hệ thống luật pháp đúng đắn và cạnh tranh chính trị bao gồm tự do báo chí và tự do tư tưởng. “Nếu họ từ chối cả những thay đổi cơ bản này, thì tôi tin Trung Quốc sẽ bị trải qua một cuộc cách mạng khác.”

Đó là dự báo bi kịch – và là một điều thông thường mà kỳ lạ những ngày này. Chương Lập Hoàn, nhà sử học tôi đã gặp ở Starbucks, nói với cái nhìn toàn diện của mình, “Trước mặt nhiều bạn bè có chức tước hàng “thái tử”, tôi đã nói rằng, nếu Đảng cộng sản không thể tiến hành cải cách chính trị đầy đủ trong 5 hoặc 10 năm, nó sẽ bỏ lỡ cơ hội hoàn toàn. Là những học giả, chúng tôi luôn nói rằng tốt hơn là có cải cách hơn cách mạng, nhưng trong lịch sử Trung Quốc, vòng tròn này tự nó lặp lại. Mao đã nói chúng tôi phải vứt đi cái vòng đó, nhưng đúng lúc này chúng tôi vẫn quẩn ở trong nó. Điều này thật đáng buồn.”

Hai tháng sau những sự kiện của lễ Năm mới, Đảng một lần nữa phải chấn chỉnh sự đụng độ giữa bản năng kiểm soát của nó và sự phức tạp của xã hội Trung Quốc. Đã nhiều năm, chính quyền đã giảm nhẹ sự nghiêm trọng của ô nhiễm môi trường, mô tả nó như một cái giá không tránh khỏi của sự tăng trưởng. Nhưng, qua các năm, tầng lớp trung lưu đã trở nên ít dễ tính hơn; trong các thăm dò, các cư dân đô thị mô tả ô nhiễm như mối bận tâm hàng đầu của họ, và bằng smartphone, họ so sánh mức độ ô nhiễm hàng ngày với các tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới. Sau một đợt tăng đột biến khói mù năm 2013, chính phủ tăng cường các nỗ lực nâng cấp các nhà máy điện, đóng cửa các cơ sở gây ô nhiễm nhỏ, và thắt chặt quản lý nhà nước. Năm ngoái, chính quyền tuyên bố một “cuộc chiến chống ô nhiễm,” nhưng  thừa nhận rằng Bắc Kinh sẽ không đạt được không khí trong sạch trước 2030. Trong một giây phút thành thật, thị trưởng đã nói thành phố “không thể sống nổi.”

Trong tháng Hai, các trang video tiếng Trung đăng một bộ phim tài liệu làm bằng tiền túi, tên là “Dưới mái vòm”, trong đó Chai Jing, một cựu phóng viên truyền hình quốc gia, mô tả sự báo động đang tăng lên của cô về những nguy cơ mà ô nhiễm môi trường đã tác động lên đứa con gái sơ sinh của cô. Đó là một sản phẩm hợp thời: Chai, mặc chiếc quần bò bạc thời trang và áo blouse trắng, truyền đạt một bài nói kiểu TED với tốc độ nhanh tới một cử tọa trường quay chăm chú lắng nghe, những số liệu thống kê và cảnh tượng tàn nhẫn trong đó những quan chức thừa nhận rằng các công ty và cơ quan có quyền lực đã khiến họ mất khả năng bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Về mặt tinh thần, bộ phim nhất quán với cuộc “chiến tranh chống tham nhũng” chính thống, và truyền thông nhà nước đáp lại với một danh sách nhịp nhàng những lời tâng bốc.

Bộ phim đã chạy ráo riết trên hệ thống truyền thông xã hội, và vào cuối tuần đầu tiên nó được xem tới 200 triệu lượt – một cấp độ thường chỉ có ở các video nhạc pop hơn là những bộ phim tài liệu  ngớ ngẩn dài hai tiếng đồng hồ. Vào cuối tuần tiếp sau, các nhà chức trách ra lệnh các trang video gỡ bỏ bộ phim, và các cơ quan tin tức hạ bài viết đưa tin xuống. Nhanh như khi nó xuất hiện, bộ phim biến mất khỏi mạng Trung Quốc – một sự hủy bỏ thực phi thường.

Vào thời đại của Tập Cận Bình, công chúng đã lần nữa chứng tỏ rằng mình là một đối tác khó dự đoán. Nó là một bài học mà Tập đã tiếp thu từ lâu. “Nhân dân đưa tôi lên vị trí này vì vậy tôi phải lắng nghe họ và làm lợi cho họ,” ông nói vào năm 2000. “Nhưng, đối diện mọi ý kiến và bình luận này, tôi đã phải học cách thích việc được chỉ ra các lỗi, nhưng tôi không quá lung lay bởi chúng. Chỉ vì để nói điều gì đó tầm tầm, tôi sẽ không đi cân đo mọi chi phí và lợi ích. Tôi sẽ không đánh mất khát vọng của mình vì điều đó.”

(Hết)

EVAN OSNOS
(NTQ lược dịch từ The New Yorker)

Chủ Nhật, ngày 12 tháng 4 năm 2015

Sinh ra đã đỏ (P.4)

Vào cuối năm 2014, Đảng đã công bố lệnh trừng phạt hơn một trăm ngàn quan chức vì tội tham nhũng. Nhiều nhà quan sát nước ngoài hỏi liệu cuộc ra quân của Tập có thực sự nhằm vào loại trừ tham nhũng hay chỉ là một công cụ để tấn công các kẻ thù. Đây không phải là điều đơn giản hoặc vì lẽ khác: tham nhũng đã trở thành sự đe dọa tới tính hợp pháp của Đảng mà chỉ nhà lãnh đạo bàng quan nhất mới có thể tránh việc buộc nó quay trở lại mức độ kiểm soát được, nhưng hàng rào dựng lên ngăn chặn tham nhũng cũng là một công cụ hữu hiệu cho việc củng cố về mặt chính trị, và ở những tầng nấc cao nhất, Tập đã triển khai nó để chống lại các đối thủ. Geremie Barme, nhà sử học lãnh đạo Trung tâm Úc về Trung Quốc trong Thế giới, phân tích 48 trường hợp bị bắt cấp cao nhất, và đã phát hiện ra rằng không ai trong số đó thuộc “thế hệ đỏ” thứ hai. “Tôi không gọi đó là một chiến dịch chống tham nhũng,” một nhà ngoại giao phương Tây nói với tôi. “Đó là một cuộc chiến triệt tận gốc”.

Ngay sau khi nắm quyền, Tập đặt ra câu hỏi, “Tại sao Đảng cộng sản Liên Xô sụp đổ?” và tuyên bố, “Đó là một bài học sâu sắc cho chúng ta.” Các học giả Trung Quốc đã nghiên cứu vấn đề hóc búa đó từ hàng tá góc độ, nhưng Tập muốn hơn thế nữa. “Năm 2009, ông ta cho tiến hành một nghiên cứu dài hơi về Liên Xô được khởi từ một người làm việc trong văn phòng nghiên cứu chính sách,” nhà ngoại giao Bắc Kinh nói với tôi. “Nó kết luận rằng sự tan rữa bắt đầu dưới thời Brezhev. Trên giấy tờ, gã đó dẫn lại một truyện cười: Brezhev đưa mẹ lên Matxcơva. Ông ta tự hào cho bà thấy các căn hộ nhà nước trong điện Kremlin, chiếc limousine Zil [một loại xe hơi sang của Liên Xô tương ứng với Cadillac] của ông ta, và cuộc sống xa hoa mà ông ta đang hưởng. ‘Mẹ nghĩ sao,’ Brezhev hỏi, ‘mẹ sẽ không bao giờ còn phải lo lắng về món đồ gì nữa’. ‘Mẹ rất tự hào về con, Leonid Ilyich,’ bà mẹ trả lời, ‘nhưng nhỡ Đảng phát hiện ra thì sao?’ Tập rất thích câu chuyện này.” Tập dành sự khinh thị đặc biệt cho Gorbachev, vì đã thất bại trong việc bảo vệ Đảng khỏi các phe đối lập, và nói với các đồng nghiệp, “Không ai đủ dũng cảm để đứng dậy và kháng cự.”

Vào năm sau khi Tập cầm quyền, các cán bộ được yêu cầu xem một bộ phim tài liệu 6 tập về sự sụp đổ của Liên Xô, có chiếu những cảnh bạo động và mô tả một âm mưu của Mỹ nhằm lật đổ chủ nghĩa Cộng sản thông qua “diễn biến hòa bình”: sự xâm nhập chắc chắn của các tư tưởng chính trị phương Tây có tính lật đổ. Kể từ những diễn biến đầu tiên, khi “cách mạng màu” lan ra ở khối Xôviết cũ, những người cộng sản Trung Quốc đã nhắc đến nguy cơ lây truyền như một lý do để siết chặt đời sống chính trị. Nỗi sợ hãi dâng cao khi làn sóng bạo động dâng cao ở Tây Tạng năm 2008, ở Tân Cương năm 2009, và trong thế giới Ả Rập năm 2011. Tháng Chín năm ngoái, khi những người ủng hộ dân chủ xuống đường ở Hồng Kông, một ý kiến đăng tờ Thời báo Hoàn Cầu, một tờ báo nhà nước, đã buộc tội Tổ chức Quốc gia về Dân chủ và CIA đã đứng đằng sau cuộc biểu tình, nhằm “thúc đẩy Đài Loan độc lập, Tân Cương độc lập và Tây Tạng độc lập.” (Hoa Kỳ đã phủ nhận sự liên quan).

Chính quyền của Tập không có chỗ cho đối lập trung thành. Khi ông ban bố chiến dịch chống tham nhũng, các nhà hoạt động – như luật sư Xu Zhiyong, người đã làm việc như một nhà lập pháp địa phương ở Bắc Kinh – tham gia vào, kêu gọi các quan chức công khai thu nhập. Nhưng Xu và nhiều người khác đã bị bắt. (Sau đó ông bị xử bốn năm tù vì “tụ tập đám đông làm mất trật tự công cộng.”). Một trong số các đồng nghiệp của Xu, Teng Biao, nói với tôi, “Đối với chính quyền, ‘diễn biến hòa bình’ không chỉ là một khẩu hiệu. Nó là có thật. Sự ảnh hưởng của các nhà nước phương Tây đang trở nên hiển nhiên và nhiều sức mạnh hơn.” Teng đã dự một hội thảo ở Đức ngay sau khi Xu và đồng nghiệp khác bị bắt. “Người ta khuyên tôi không nên quay về Trung Quốc, nếu không cũng sẽ bị bắt.” Teng nói. Hiện ông đang là một học giả lưu trú của trường Luật Harvard.

Một biên tập viên giỏi ở Bắc Kinh bảo tôi rằng các nhà hảo tâm Trung Quốc cũng bị cảnh báo. “Anh không được đưa tiền cho NGO này hay NGO kia – cơ bản là mọi NGO.” Tháng 12, Ủy ban bảo vệ các nhà báo đếm được 44 nhà báo đang ở tù, nhiều hơn bất kỳ nước nào khác. Các luật sư nhân quyền nổi tiếng - Pu Zhiqiang, Ding Jiaxi, Xia Lin – cũng bị tống giam. Đầu tháng này, Human Rights Watch gọi đây là sự đàn áp bất đồng chính kiến khắc nghiệt nhất trong vòng một thập niên.

Mặc dù Vladimir Putin đã bóp nghẹt xã hội dân sự Nga và trung lập hóa báo chí, các hiệu sách Matxcơva vẫn chứa sách có nội dung chỉ trích ông ta, và nhiều blog kiên nhẫn vẫn tìm cách tấn công ông. Tập thì ít ôn hòa hơn. Tháng Hai 2014, Yiu Mantin, một biên tập viên 79 tuổi ở tờ Morning Bell Press của Hồng Kông, người đã có kế hoạch tung ra một cuốn chân dung có tính phê phán Tập của nhà văn lưu vong Yu Jie, đã bị bắt trong một chuyến thăm đại lục. Ông đã nhận được một cú điện thoại cảnh báo ông không được tiến hành xuất bản cuốn sách. Ông đã bị xử tù 10 năm, với tội ăn cắp bảy thùng sơn.

Trong nhiều năm, các trí thức Trung Quốc đã phân biệt giữa lời nói và hành động: Các tư tưởng chính trị phương Tây có thể thảo luận ở Trung Quốc thoải mái chừng nào không ai tìm cách vận hành chúng. Năm 2011, bộ trưởng giáo dục Trung Quốc, Yuan Guiren, ca ngợi lợi ích của những trao đổi với nước ngoài. “Cho dù họ giàu hay nghèo, XHCN hay tư bản, chừng nào họ có lợi cho sự phát triển của chúng ta thì ta có thể học hỏi từ tất cả,” ông nói với tờ Kinh Hoa Thời báo, một tờ báo nhà nước.

Nhưng vào tháng Giêng, Yuan lại nói tại một hội nghị, “Các giáo viên trẻ và sinh viên là mục tiêu xâm nhập quan trọng của các thế lực thù địch.” Ông nói, “Chúng ta không có lý nào cho phép trong các lớp học lại có vật chất tuyên truyền cho các giá trị Tây phương.” Một bài báo trên trang web Cầu Thị [Qiúshì – Tìm kiếm Sự thật], một tạp chí chính thức của Đảng, cảnh báo chống lại những giáo sư “bôi đen tên đất nước Trung Quốc,” và chỉ đích danh riêng giáo sư luật He Weifang. Khi tôi nói chuyện với He vài ngày sau đó, ông nói, “Tôi vốn không được giới bảo thủ ưa thích, nhưng gần đây tình hình trở nên nghiêm trọng hơn. Quan điểm chính trị của lứa lãnh đạo mới này không giống như thời Hồ Cẩm Đào hay Giang Trạch Dân. Họ cấm đoán nhiều hơn. Họ không hề muốn cho phép bất cứ một thảo luận nào diễn ra.”

Cách ly Trung Quốc khỏi các tư tưởng Tây phương gây ra một số vấn đề thực tế. Đảng đã tuyên bố các cải cách “quy định của pháp luật” nhằm tăng cường quản lý từ trên xuống thông qua hệ thống pháp lý và bảo vệ tòa án trước sự can thiệp của địa phương. Vị giáo sư nói, “Nhiều đồng nghiệp làm việc trong lĩnh vực luật dân sự có phần lớn các bài giảng về luật Đức hay Pháp. Vì thế nếu anh muốn ngăn chặn các giá trị Tây phương để không lan truyền trong các trường đại học Trung Quốc, một điều anh phải làm là đóng cửa các trường luật và đảm bảo rằng chúng không bao giờ tồn tại nữa.” Về phần mình, Tập không thấy sự mâu thuẫn nào bởi vì bảo toàn Đảng là việc phải làm trước khi bảo toàn luật pháp. Tháng Giêng, ông nói rằng Trung Quốc phải “nuôi dưỡng một đội quân pháp lý trung thành với Đảng, trung thành với đất nước, trung thành với nhân dân, và trung thành với luật pháp.” Bắt chước Mao, ông nói thêm, “Phải đảm bảo rằng chuôi dao được cầm chắc trong tay của Đảng và nhân dân.”

Sự thận trọng của Tập trước ảnh hưởng của phương Tây phản ánh trong chính sách ngoại giao của ông. Trong một mức độ cá nhân, ông bày tỏ những kỷ niệm ấm áp về Iowa, và ông đã gửi con gái mình, Tập Minh Trạch vào trường Harvard. (Cô tốt nghiệp ngăm ngoái, dưới một cái tên giả, và đã trở về Trung Quốc). Nhưng Tập cũng thể hiện một cái nhìn có tính nền tảng của tính cách dân tộc rằng, theo như ông nói, lịch sử và khuôn khổ tạo nên xã hội Trung Quốc không phù hợp với nền dân chủ đa đảng hoặc một chế độ quân chủ hoặc bất kỳ một hệ thống phi Cộng sản nào khác. “Chúng tôi đã xem xét tới chúng, đã thử chúng, nhưng không cái nào thành công cả,” ông nói trước cử tọa tại Đại học châu Âu ở Bruges mùa xuân vừa rồi. Việc tiến hành một sự thay đổi, ông nói, “có thể dẫn đến những hệ quả thảm khốc,” và kết tội các công ty Mỹ như Microsoft, Cisco và Intel vì đã là “những tên lính” cho chính quyền Hoa Kỳ.

Đối với một tầm nhìn ngoại giao rộng, các lãnh đạo Trung Quốc kể từ Đặng Tiểu Bình đã trung thành với một nguyên tắc là “Giấu sức mạnh của bạn, chờ thời cơ của bạn.” Tập đã thay thế hiệu quả công thức đó bằng việc tuyên bố sự hiện diện của Trung Quốc. Ở Paris năm ngoái, ông đã dẫn ý của Napoleon rằng Trung Quốc là “một con sư tử đang ngủ” và nói rằng con sư tử “đã thức dậy rồi, nhưng đây là một con sư tử hòa bình, thân thiện và văn minh”. Ông nói với Bộ Chính trị hồi tháng 12 rằng ông dự định “làm cho tiếng nói của Trung Quốc được lắng nghe, và cấy nhiều thành tố Trung Quốc hơn vào các luật lệ quốc tế.”

Để tạo đối trọng với World Bank và Qũy tiền tệ quốc tế có căn cứ ở Washington, chính quyền của Tập đã lập nên Ngân hàng Phát triển Mới, quỹ hạ tầng cơ sở Con đường Tơ lụa, và Ngân hàng đầu tư Hạ tầng châu Á, vốn cùng nhau dự định lưu trữ 240 tỷ đôla tiền vốn. Tập đã tiến xa hơn hẳn những vị tiền nhiệm trong việc đòi quyền kiểm soát của Trung Quốc trên không và mặt đất, đưa dàn khoan thăm dò dầu vào vùng biển tranh chấp, và dựng nên các tòa nhà, các sân bay trực thăng, và nhiều cơ sở thiết bị trên các rạn đảo đá vốn được nhiều quốc gia khác tuyên bố chủ quyền. Ông cũng tiếp nhận ưu điểm của sự phát triển kinh tế độc lập của Putin; Tập đã gặp Putin nhiều hơn với bất cứ nhà lãnh đạo nước ngoài nào, và cuối tháng Năm vừa rồi, khi Nga đối mặt với các lệnh trừng phạt mới do việc chiếm Crưm, Tập và Putin đã đồng ý một hợp đồng 400 tỷ đôla để cung cấp gas cho Trung Quốc với giá thành hài lòng Bắc Kinh. Theo nhà biên tập, Tập đã nói với mọi người rằng ông ấn tượng trước việc chiếm lấy Crưm của Putin – “Ông ta đã có được một miếng đất lớn cùng những nguồn tài nguyên” và làm tăng lên số phiếu ủng hộ ở quê nhà. Tuy nhiên, khi cuộc chiến ở Ucraina kéo dài, Tập bắt đầu bớt khen ngợi Putin hơn.

Không vấn đề quan hệ ngoại giao nào đối với tương lai Trung Quốc quan trọng hơn là những thương thuyết của nó với Hoa Kỳ, và Tập đã giục Hoa Kỳ thu nhận một “hình thức mới của quan hệ siêu cường” – để coi Trung Quốc như một thực thể quân bình và công nhận sự tuyên bố chủ quyền của nó trên các vùng đảo tranh chấp và những lợi ích khác. (Chính quyền Obama đã từ chối tiếp nhận thuật ngữ này). Tập và Obama đã gặp nhau 5 lần. Các quan chức Mỹ mô tả mối quan hệ là tương đối công bằng nhưng không gần gũi. Họ có “những trao đổi thẳng thắn đến thô bạo trong những vấn đề khó khăn mà không làm hỏng các thỏa thuận chung,” một quan chức chính phủ cao cấp đã nói với tôi. “Vì thế có khác biệt so với thời Hồ Cẩm Đào, vốn có rất ít trao đổi.” Hồ vốn chưa từng nói gì ngoài những văn bản ghi chép của ông, và những đồng cấp Mỹ thường băn khoăn không biết ông ta tin vào những điểm ông nói ra ở mức độ nào. “Tập Cận Bình đọc những điều mà tôi chắc chắn là ông ta tin vào,” vị quan chức nói, cho dù những giao kèo của họ vẫn còn đầy cứng nhắc: “Vẫn còn đó một khoảng cách rất khó để tách bạch bản thân anh ra khỏi những trao đổi như thế… Chúng tôi muốn có một cuộc đối thoại.”

Trong nhiều năm, các lãnh đạo quân sự Mỹ lo ngại rằng có một nguy cơ tăng lên của một vụ đụng độ bất ngờ giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ, phần vì Bắc Kinh phản đối các chính sách của Hoa Kỳ bằng cách từ chối các cuộc gặp giữa các sĩ quan cao cấp. Năm 2011, Mike Mullen, sau này là Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân, thăm Tập ở Bắc Kinh, và đưa ra yêu cầu chính thức hợp tác kinh nghiệm quân sự, đã nói với ông ta rằng, như ông nhớ lại, “Tôi cần ngài dừng việc cắt đứt quan hệ quân sự là bước đầu tiên, mỗi khi ngài bực bội.” Điều đó đã được cải thiện. Ở Bắc Kinh tháng 11 vừa rồi, Tập và Obama đã dành năm tiếng để ăn tối, gặp gỡ và công bố sự hợp tác trong vấn đề biến đổi khí hậu, một thương thảo thương mại tự do công nghệ cao mà Trung Quốc đã chống lại trước đó, và quân đội hai nước đã đồng ý việc khuyến khích kết nối giữa hai bên trong việc triển khai gần nhau trên các biển Nam và Đông Trung Quốc. Mullen, người đã gặp Tập lần nữa kể từ lần tiếp xúc đầu tiên, đã hi vọng: “Họ vẫn bực dọc, họ vẫn lấn tới, nhưng họ không cắt đứt quan hệ.”

Khi Trung Quốc từ chối các tư tưởng phương Tây, Tập cố gắng lấp đầy khoảng trống bằng một hệ tư tưởng được chấp thuận để đưa ra tại quê nhà lẫn bên ngoài. Gần đây, tôi đã đi tuyến tàu điện ngầm số 1 ở hướng đông, bên dưới đại lộ Trường An – bên dưới tổng hành dinh Đảng, Bộ Truyền thông Trung ương, và các Bộ Thương mại, Công an – và rời tàu ở đường Vành đai 2, chỗ bức tường thành cũ từng ngự trị. Gần nhà ga, tại một quán Starbucks, tôi đã gặp Chương Lập Hoàn, một nhà sử học nổi tiếng. Ở tuổi 64, ông ngược lại với hình mẫu nhàu nhĩ thông thường của giới trí thức tự do; ông cao, với mái tóc lốm đốm bạc lịch lãm, và ông mặc một cái áo khoác cổ Tàu màu đen, đội một cái mũ mùa đông phủ lông đen mịn. Chương lớn lên giữa không gian chính trị; cha ông, một chủ ngân hàng trước cách mạng, đã trở thành một bộ trưởng trong những năm đầu của chính quyền Mao. Tôi đã hỏi ông thông điệp mà Tập đã hi vọng sẽ mang từ Trung Quốc đi quảng bá khắp thế giới. Ông nói, “Kể từ thời Mao, và khi bắt đầu cải cách và mở cửa, chúng tôi toàn nói về một ‘cuộc khủng hoảng niềm tin’,” ý niệm rằng sự phát triển quá nhanh và sự bất ổn chính trị đã đẩy Trung Quốc lìa khỏi lịch sử đầy đạo đức của nó. “Ông ấy đang cố gắng giải quyết vấn đề đó, vì vậy đây có thể là một ý thức hệ mới khác.”

Chương viết về chính trị, và ông thỉnh thoảng bị công an tới gặp để nhắc nhở ông tránh các chủ đề nhạy cảm. “Thỉnh thoảng, họ sẽ tạt qua và nói điều đó qua cánh cửa ra vào đã đóng,” Chương nói. Ông bình luận, “Họ cố gắng chặn tôi tới đây hôm nay đấy. Họ theo dõi tôi ở đây.” Ông khẽ chỉ một người đàn ông trẻ người gầy mặc áo gió, đang theo dõi chúng tôi từ một bàn bên cạnh. Ở những vùng sâu vùng xa, khi công an hiếm khi thấy sự xuất hiện của người nước ngoài, các nhà chức trách thường cố gắng ngăn cản người dân gặp các nhà báo. Nhưng trong một thập niên viết về Trung Quốc, đây là lần đầu tiên tôi gặp tình huống đó ở thủ đô. Tôi đã gợi ý chúng tôi hoãn cuộc trò chuyện lại. Ông lắc đầu. Bằng một giọng thầm thì kịch tính, ông nói, “Điều tôi nói và tôi viết giống nhau cả. Không có gì khác.”

EVAN OSNOS
(còn tiếp)

Nắng thì nắng cũng vừa vừa thôi chứ