Thứ Bảy, 27 tháng 8, 2011

Bài Ca Hà Nội - 40 & 41

Mời mọi người nghe Bài Ca Hà Nội số 40 - Dặm dài trong gian khó:

HN trở về nhịp sống bình yên, nhưng đầy gian khó vì lúc này viện trợ của khối XHCN đã chấm dứt. Cảnh xếp hàng dài dằng dặc, rồi những so bì thiệt hơn đã trở thành một ám ảnh thường trực trong đời sống. Việc mua lương thực theo quy định được biết đến với những sổ mua lương thực, gọi tắt là sổ gạo. Cả nhà trông chờ vào cuốn sổ bìa các tông màu nâu xám đó. Mỗi tháng một lần một người trong gia đình phải mang sổ gạo ra cửa hàng lương thực để xếp hàng mua cho cả nhà. Mất sổ gạo nghĩa là cả nhà sẽ không có gạo ăn trong mấy tháng trời trừ khi xin được giấy xác nhận cơ quan và đi làm lại. Những câu thành ngữ vừa xót xa vừa khôi hài một thời như: Tiền lẻ hơn thẻ thương binh, Phở mậu dịch kịch truyền hình… Thành ngữ “đặt gạch” xuất phát từ sự thật: người đi xếp hàng lâu quá, phải đặt cục gạch đè lên một tờ giấy ghi tên mình rồi nhờ người đứng trước hoặc sau trong hàng trông hộ...




Số 41 - Hồ Gươm vẫn nhớ và em vẫn đợi chờ:

VN thống nhất chưa được bao lâu thì đã phải đối diện với hai cuộc chiến tranh biên giới gần như đồng thời: biên giới Tây Nam năm 1978 và phía Bắc năm 1979. Giữa lúc cuộc sống thiếu thốn trăm bề, người HN lại chứng kiến những cuộc tiễn đưa tân binh mới...


Thứ Tư, 17 tháng 8, 2011

Tiểu hành tinh cô đơn



Không gì dai dẳng hơn một hương vị, thứ tưởng như vô cùng mơ hồ. Một bát phở nóng sáng sớm mùa đông thơm nồng nồng mùi thảo quả và tủy xương bò. Một vị rau đắng ngai ngái trong nồi lẩu cá kèo. Nhưng các món ăn, các hương vị hay những vật chất ấy chỉ như một cuộc diễu hành xoàng xĩnh nếu không có chú giải. Sẽ chỉ là những cuộc tranh cãi tầm thường không hồi kết về việc phở ở đâu ngon hơn nếu như không có một không khí huyền thoại phủ lên món ăn đó. Không khí ấy lại không thể chỉ là những gì truyền khẩu, mà phải có văn sách hẳn hoi. Món ăn bị định chế có cái dở nhưng lại có cái hay. Chính nhờ sự áp đặt kiểu cách ấy mà đến giờ, người ta vẫn biết đấy là phở Hà Nội chứ không phải một thứ súp mì lõng bõng của người Tàu hay trong leo lẻo của Nhật. Nói rộng ra, cần một không gian thực địa lẫn văn sách để tiền hô hậu ủng cho đặc tính Việt Nam ấy. Nói mồm, bảo hay hay lắm chưa đủ, cần có định lượng hóa.

Một trong những cách tìm hiểu quyết liệt nhất về một đất nước hay một nơi ta sắp đến là thu thập thông tin hay đơn giản là mua một quyển hướng dẫn du lịch. Dù hay dù dở, chúng cung cấp cho ta một cái sườn hay những dữ liệu căn bản về đất nước ấy. Đằng nào ta chả có một định kiến, vậy hãy lái định kiến ấy đi trên những con đường có đủ thông tin. Tôi còn nhớ trên chuyến xe ô tô dài dằng dặc từ Hà Nội sang Viêng Chăn, tôi chả biết làm gì ngoài việc ép mình đọc hết cuốn Lonely Planet (“Hành tinh cô đơn”, công nhận!) của Joe Cummings hay Nick Ray gì đó. Rồi đọc lần nữa trên lộ trình hai mươi bốn tiếng đồng hồ ngược lại từ Luang Phrabang về. Dần dần, cả một lịch sử Lào và không gian văn hóa ấy hiện lên có hẳn một hệ thống, một dáng vẻ đầy rõ rệt, sắp xếp trong đầu tôi cả hàng trăm ngôi chùa đã và đang xem, làm rành mạch những biến động lịch sử đầy bi tráng ở một đất nước có vẻ ngoài hiền hòa vô hạn. Nhưng hơn hết là thấm cả cảm giác mê say của tác giả trước một giá trị Lào. Trong cuốn sách, tác giả dẫn lại một câu của một người Pháp:

“Nếu người Việt trồng lúa, người Campuchia nhìn lúa lớn thì người Lào nghe lúa lớn.”

Đọc mà thấy óc mình neo lại ý đó. Lần khác, tôi vớ lấy quyển về Việt Nam cũng của Lonely Planet. Quyển này có 3 tác giả viết về 3 miền. Phải nói là một quyển sách du lịch nhạt nhẽo, kém cả quyển về Campuchia chứ đừng nói đến quyển về Lào. Hay vì mình đã có hệ thống riêng trong đầu về nước mình rồi nên thấy cái hệ thống này trật khấc, hoặc là hời hợt đáng ngạc nhiên. Dẫu rằng sách này cũng như các món ăn franchise kiểu Phở 24, làm ra để hài lòng nhiều đối tượng nhất, nhưng thành thật mà nói, nó không chứa đựng một tâm sự dằng dặc nào của người sống thường trú hàng năm trời của một anh Tây, mà là những ghi chép kiểu “checklist to do” của một vị sống hơn 100 ngày.

Xong rồi tôi nảy ra tham vọng làm những cuốn sách hướng dẫn, tự mình viết và trình bày. Nhưng ôi thôi, hàng đống thứ phải giải quyết: bản đồ, danh sách quán xá theo cấp độ sang trọng đến vỉa hè, các điểm thăm viếng, chơi gì làm gì… cái nào cũng cần mình phải có trách nhiệm đánh giá. Đã có quá nhiều những sách điểm qua quýt và mình phải là kẻ chịu trận đó thôi! Việt Nam của mình là gì, mình có biết gì mấy về Việt Nam đâu. Ngay một vùng đất có vẻ như là đã cày xới nhiều như Hà Nội, mà mỗi ngày giở báo hay trang mạng ra, thấy ô hay sao mà nhiều cái mình không biết. Thế là sau khi bơi không xuể trong cơn lũ thông tin chi tiết, ta lại bị rủ rê theo cái lối mòn khái quát hóa, nói vo. Trong khi thực tế chỉ cần một câu nói độc đáo như trên kia là “thắng”.

Tôi quay trở lại với vấn đề của chính Lonely Planet. Đó là làm sao dung hòa được loại lên danh sách những tour dịch vụ này nọ với cung cấp một không gian địa lý tổng hòa về thiên nhiên, con người và văn hóa. Việt Nam chẳng cần bàn cãi, có đủ chất liệu cho mọi cuốn sách du lịch. Tại sao mà cùng format đó, cùng cách viết đó, mà tôi thấy quyển về Lào, về Campuchia lại hay, mà về Việt Nam và Thái Lan lại dở hơn? Có lẽ vì trong hai quyển sau, người viết không làm lóe lên những phát hiện hay đúc kết nào khiến tôi “chấn động” cả. Hoặc mô tả của họ về những nơi thăm viếng không như mắt thấy. Nhưng nếu tôi viết, chắc gì tôi đã vượt qua được những hạn chế đó, mà có khi lại sa vào những diễn giải dài dòng – điều khách du lịch chẳng buồn đọc đến trang thứ hai. Dẫu vậy, trong những cuốn sách mà tôi cho là dở kia, vẫn có cái hay là những ý kiến chủ quan, chủ quan một cách đáng để ý, về tính cách, về hành vi của người Việt. Thật sự là món ăn có thể có muôn hình vạn trạng cách diễn đạt, nhưng cách niềm nở với du khách hay khiến họ bẽ bàng thì được mô tả khá nhất quán. Rút cục vẫn là câu chuyện về tính cách con người được đồng nhất với giá trị đất nước.

Khi tìm kiếm những câu gì gọi là thú vị để gọi tên Việt Nam, tôi lật giở lại lời đầu tiên của chính cuốn sách mà tôi đã cho là dở (thường thì phần dẫn nhập vốn ít được đọc kỹ), thì thấy họ viết:

Chào mừng bạn đến với một thế giới, nơi mà những màu sắc rực rỡ hơn, nơi mà phong cảnh kỳ thú hơn, đường bờ biển ngoạn mục hơn, nơi lịch sử li kỳ hơn, nơi khẩu vị thần diệu hơn, nơi cuộc sống chạy trên làn đường hối hả. Thế giới ấy là Việt Nam, con rồng châu Á mới nhất đang thức giấc sau giấc ngủ im lìm.

Việt Nam có tất cả. Hãy đón đợi điều không đón đợi nhất, hãy sẵn sàng cho một cuộc phiêu lưu nhiều nhất có thể, và Việt Nam sẽ trao cho bạn điều ấy.

Họ viết tử tế quá, phải không? Tôi bỗng nhận ra, cái hay chính là chẳng đoán được gì ở Việt Nam. Họ không mô tả được chính xác Việt Nam, vì Việt Nam có lẽ không có hình ảnh chính xác nào, cùng lắm như clip của Vietnam Airlines. Trong đó, nước ta là tập hợp của một loạt những hình ảnh lắt nhắt, vui vui và có phần lòe loẹt. Và tôi cũng chỉ biết a dua theo Lonely Planet mà khuyên:

Đừng tin những quảng cáo. Hay những băng khẩu hiệu tuyên truyền. Hãy tin vào cảm nhận của bạn, khi bạn khám phá một trong những đất nước màu mỡ, sống động và kỳ lạ nhất trên trái đất.

N.T.Q

(Đẹp 8/2011)

Thứ Sáu, 12 tháng 8, 2011

Radio Bài Ca Hà Nội

Tôi có tham gia làm chương trình radio Bài Ca Hà Nội, hiện đang phát trên sóng FM 90MHz, đài PTTH Hà Nội vào 8h sáng các ngày thứ 3, 5, 7. Chương trình đã phát đến số 30. Giọng đọc là bạn Giang Trang. Mời các bạn nghe mấy số đã được đưa lên youtube. Toàn thể chương trình sẽ được đưa lên trang web của nhà sản xuất vào 1-2 tuần nữa.

Số 1: http://www.radio.com.vn/baicahanoi/so1.html

Số 10: http://www.radio.com.vn/baicahanoi/so10.html

Số 16: Lê bước phong trần tha phương



Số 17 - Nơi mộng ước để yêu:



Số 18 - Tìm hướng cho lòng tìm bến mơ:



Thứ Năm, 4 tháng 8, 2011

Sách mới: Bạn Văn của Nguyễn Quang Lập



Người đọc đã từng biết đến một Nguyễn Quang Lập gai góc, xù xì của những vở kịch gây tiếng vang những năm 1990, một Nguyễn Quang Lập trữ tình và giàu cảm xúc của những truyện ngắn và kịch bản phim truyện, và giờ đây lại biết đến một Nguyễn Quang Lập hóm hỉnh, trào lộng qua những tạp bút về bạn bè văn nghệ. Bạn Văn khởi sự từ những trang viết đều đặn trên blog của nhà văn, nhưng đã vượt qua mức ghi chép thông thường, vui một tí, duyên một tí, mà ở nhiều góc độ là những chiêm nghiệm, những đối sánh ưu tư về công việc văn chương, về con người văn chương. Gọi là nói chơi, nói giỡn, nhưng ám ảnh về chức phận của kẻ sĩ văn chương cứ bàng bạc trong hơn 60 bài tạp bút.

Với lợi thế có mối quan hệ rộng rãi và khả năng quan sát, ghi chép sắc bén, Nguyễn Quang Lập đã dựng nên được một không khí hậu trường làng văn nghệ mang phong cách riêng. Cũng những nhân vật của thời buổi truyền thông, nhưng với Nguyễn Quang Lập, họ là những người bạn lắm tài nhiều tật, những tình huống tréo ngoe có khi cười chảy nước mắt. Bạn Văn giới thiệu với bạn đọc mỗi nhân vật một vẻ trong không gian văn nghệ sôi động suốt mấy chục năm qua dưới lăng kính hài hước mà cũng rất cảm động.

“Anh viết dường như rất dễ, nhưng sự dễ ấy trái ngược hoàn toàn với dễ dãi. Đố anh dễ dãi nào viết dễ được như thế. Còn những người viết khó khăn và ì ạch như tôi thì lại thường hay "làm văn" nên chỉ ước ao chứ không bao giờ đạt nổi khả năng "khẩu văn" của Nguyễn Quang Lập. Viết được như thế thật sướng, nhưng muốn sướng được như vậy phải đổi cả một đời trần ai, nào ai dám đổi” – nhà văn Bảo Ninh

“Cái giỏi của Lập là kết hợp được yếu tố tưởng tượng của một nhà văn bút lực rất dồi dào với chi tiết có thực trong đời sống" – nhà văn Phạm Ngọc Tiến

“Nguyễn Quang Lập vận dụng khá khéo léo, tùy lúc mà văn chương như một món quà hay một thứ vũ khí” – Mạnh Hà, báo Tiền Phong

Sách 454 trang, giá 92.000đ.

Bìa: Nguyễn Hữu Khoa.

Thứ Tư, 3 tháng 8, 2011

Giết rồng


Tôi vốn thích xem sách ảnh của nước ngoài, loại bỏ túi, khổ nhỏ. Vừa rồi được chị Thúy Anh tặng cho một cuốn của NXB Phaidon là Century, gồm ảnh lịch sử thế giới của hơn 100 năm thế kỷ 20. Bức ảnh đầu là ảnh 2 người hát rong ở Paris "chào đón thế kỷ mới dũng cảm - không phải là không có lý do", có một ông già mù đang quay cái máy gì như máy nghe nhạc và đứa cháu gái đứng dang tay như đang đón mặt trời vào năm 1899.

Bức ảnh cuối là cảnh TT George W. Bush lúc được phụ tá an ninh ghé tai báo về tin máy bay thứ hai đã đâm vào tòa tháp đôi, ngày 11.9.2001.

Ở giữa 2 tấm ảnh đó là chừng 1000 bức ảnh, về đủ thứ trên thế giới này, nhưng cái trội nhất là chiến tranh và nghèo đói. Nhưng buồn nhất, tuyệt vọng nhất, là những thứ tệ hại ấy lặp lại. Cũng đầu TK, năm 1900, có 1 bức ảnh chụp một Trại tế bần phát bánh mì hàng ngày ở Bucharest gồm mấy dãy bàn người ta ngồi xếp hàng như bàn đám cưới Việt Nam bây giờ, hay là giống bàn trại lính, nhà tù, người ta ngồi như bất động, trước mặt mỗi người có một cái bát để ngay ngắn, buồn thảm.

90 năm sau, nước Rumani lại tái xuất ở đây, với bức ảnh những đứa trẻ mồ côi không có cái ăn, mắt trũng sâu, má hóp, ngồi trước dãy bàn sứt sẹo, mất cả lớp gỗ dán bề mặt, và những cái bát sắt nông lòng đã tróc sơn. Tất nhiên là trong bát không có gì ngoài một cái thìa. Có thể là chưa đến giờ xúp hay cái ăn được cho vào, nhưng không khí của con người trong bức ảnh thì không thể nói là vui vẻ được. Lời bình của ảnh: "Những đứa trẻ mồ côi Rumani với những cái đĩa trống rỗng và sứt mẻ. Nicolae Ceasescu đã quá bận rộn với phong cách sống xa hoa của riêng ông ta."

Vậy, đó là mô tip của cuốn sách, vô tình hay hữu ý, nhưng mà đấy, càng gần thời tôi đang sống, thế giới vẫn lọc lại bằng những bức ảnh bắn nhau, bắt cóc, các nhà chính trị lên xuống với đủ thủ đoạn, mặc dù là ảnh màu nhưng cũng chẳng tươi đẹp hơn thời đen trắng. Và còn cái bọn IRA, hóa ra mãi đến hết cuốn sách vẫn còn nhì nhằng khủng bố ở Bắc Ai Len. Sao bọn Anh cứ chiếm mãi đất đó làm gì? Châu Âu thành vùng không biên giới rồi nhưng mà Balkans với lại nhiều chỗ vẫn cứ như thời trước Thế chiến. Đâu cũng nghi ngờ, cũng phân biệt đối xử và đã giết nhau thì thật dã man. Cuốn sách như là cuộc thi ai đội vương miện thần Chết đẹp nhất.

Mà sao đánh nhau nhanh thế. Thấy năm nào cũng có ảnh về chiến sự ở đâu đấy. Mẹ ơi, vừa mới xong cách mạng hồi giáo Iran, đã thấy đánh nhau với Iraq, rồi ông Mỹ đưa quân đến Nicaragua, rồi nhoằng cái những ông nảo ông nào châu Phi bị ụp. Vừa vui mừng khi tường Berlin đổ, đã thấy Nam Tư đánh nhau, êm êm rồi lại thấy Kosovo, chưa xong đã xảy vụ Chesnia. Ôi cứ rối như canh hẹ.

30 năm đấu tranh và hơn thế nữa của VN cũng xuất hiện qua chừng chục tấm hình. Chiến tranh, tất nhiên. Nhưng VN ở sách này có vẻ không ác liệt như đáng có, như nhiều sách ảnh khác đã làm. Ngoài bức hình một tay nhân viên Mỹ trên trực thăng cố sức hẩy một người VN đang bám vào cửa trực thăng xuống vì quá tải, những bức ảnh khác về VN nói chung không ghê rợn bằng các ảnh ở nơi khác.

Nhưng phải nói là những người biên soạn đã chọn những bức ảnh khác biệt, cũng cùng những nhân vật lịch sử ấy, cùng câu chuyện ấy, nhưng đã tránh việc định nghĩa nhân vật bằng khoảnh khắc biểu tượng. Nhiều nhân vật đẹp và đời thường, tự nhiên nữa, thay vì những bức ảnh đứng tạo dáng đã quá quen thuộc. Diana lúc chưa lấy Charles đi trên phố đột nhiên quay đầu lại năm 1980. Bác Hồ và ông Đồng ngồi cười bất ngờ ở ghế tựa dài năm 1965. Catherine Deuneveu trong cảnh quay phim Belle de Jour với đạo diện Louis Bunuel năm 1967. Người mẫu diễn quần áo thời trang của Pierre Cardin trên Vạn lý trường thành năm 1981.

Bức ảnh Reagan và Gorbachev có lẽ minh họa chuẩn nhất cho thế giới với lời chú thích: "Reagan và Gorbachev đang nói chuyện với người phiên dịch của họ thay vì với nhau ở Hội nghị thượng đỉnh giải trừ vũ khí Geneva." Hai nguyên thủ ngồi cạnh nhau, nhưng đầu hai người quay ra hai bên để nghe 2 người phiên dịch nói bằng vẻ mặt đầy bí hiểm. Gorbachev đan hai bàn tay vào nhau để trên đùi. Còn Reagan bắt chéo chân, hai tay đặt hai bên thành ghế. Cũng chả quan trọng. Ghét nhất là thói phân tích tư thế nhân vật để tán nội dung. Ở đây thế là đủ.

Giết rồng - là cái tên truyện mình vừa nằm mơ. Rồng không có thực, nên giết đâu có được. Nhưng những cái khoác lốt rồng thì vô vàn. Nhớ anh Bùi Ngọc Hải, TBT TTVH ngày trước, một lần ngồi ở Thủy Tạ có kể chuyện đi làm TTX ở châu Phi. Anh kể một nhiệm kỳ bên ấy mà chứng kiến vài đời tổng thống / vua / quốc trưởng... "Đời người thì dài mà cuộc đời chính trị quá ngắn ngủi." Một bức ảnh về 1 ông tổng thống như thế đứng ở sân bay, có 2 người cuống quýt lấy vạt váy ra đánh bóng lại giầy ông ta. Một bức về vua Trung Phi Bokassa cầm cây vương trượng trị giá bằng 1/4 tổng thu nhập quốc dân, ảnh năm 1977. Ông này từng đi lính cho Pháp ở Đông Dương thời xưa, có một đứa con rơi ở VN, sau này vụ nhận con này cũng ly kỳ vì phát hiện ra công chúa rởm.

Xem đến một bức ở Ý, một cô ngôi sao phim khiêu dâm lột áo ra để hở vú, trình bày vẻ đẹp của bản thân giữa những bức tượng Phục Hưng ở quảng trường 1 TP nào đấy. Ồ, Firenze đây mà, mình đã đến đây rồi.

Nắng thì nắng cũng vừa vừa thôi chứ