Thứ Hai, 10 tháng 2, 2014

Liệu mà cầu toàn ở Hà Nội

Mười ngày nghỉ Tết, các trang mạng khỏi cần câu view, nườm nượp người bình luận. Tất tật chủ đề: tắc nghẽn mua vé tàu xe, vé đường sắt ế, đường phố vắng, đào nở sớm, đánh nhau với Trung Quốc, nhân quyền, Táo quân, Hà Nội nắng Hà Nội trở lạnh... Người trầm trồ ngợi khen, kẻ chua chát chê bai. Đến như hôm qua, khai mạc Olympic mùa đông Sochi hoành tráng lộng lẫy là thế cũng bị chê vì một bông hoa tuyết không xếp thành hình vòng tròn của 5 vòng tròn biểu tượng Thế vận hội. "51 tỷ đô mà để thế à?" Rồi Putin không cho vận động viên đồng tính luyến ái đến thi đấu, rồi toa lét có hai cái bệ xí cùng 1 buồng, rồi các VĐV tư bản chủ nghĩa (ô, nước nào thi đấu TVH mùa đông cũng TBCN hết mà, Nga cũng tư bản chứ) gặp sự cố vì khách sạn thiếu tiện nghi. Chuyện, toàn môn thể thao quý tộc, đắt tiền, VĐV Vương quốc Anh nghe đâu nhiều người có tước hiệu của Hoàng gia...

Mới tuần qua thôi, người Việt hân hoan với trò chơi Flappy Bird do một kỹ sư phần mềm Việt thiết kế đang gây sốt toàn cầu, nhưng rồi cũng nghi hoặc, có đúng 50 nghìn đô một ngày thu về không, rồi nộp thuế chưa? Có nhái ý tưởng của Mario cứu công chúa, của Angry Bird, của cái gì không? Người lại bảo ý nghĩa của việc trò này được để ý toàn cầu đối với giới trẻ đại chúng VN ý nghĩa hơn chuyện GS Ngô Bảo Châu đoạt giải Fields.

Tết trên mạng, tất nhiên phải có mắng nhau về lễ hội. Lễ hội phản ánh cách người Việt chơi, đã chơi thì lắm trò lắm luật. Đã trên mạng thì mỗi người là một nhà làm luật kiêm biện lý. Thì mở trang tin ra đọc là thấy người Việt hám lợi, mê tín, bê tha, hôi của ngoài đường chưa xong, lại đến làm uế tạp cửa Thiền. "Kinh hãi cảnh hàng nghìn người chen lấn xin dâng sao giải hạn chùa Phúc Khánh"... Nói đến lễ hội thì nhiều người ở xa, không đến dự lễ hội, đọc tin báo mạng (báo mạng, chú ý nhé), cảm thấy xót xa cho một sự băng hoại ruỗng mọt của đời sống tâm linh người miền Bắc ("Tôi chẳng kỳ thị gì người Bắc, bố mẹ tôi dân gốc Bắc, nhưng tôi...", vâng có thẩm quyền ạ). Công nhận là lễ hội bây giờ lắm cái nhố nhăng, chả có cái gì mà ai cũng đổ xô đi cầu tài cầu lộc, tin thì xin, xin thì phải được, được thì phải phát huy... 

Các bình luận trên mạng rất nhiều, dễ thấy là bên cạnh một vài lời đồng tình thì lại có 1 dãy lời phản bác. Người Việt thật sự cầu tiến và muốn các vấn đề được hoàn thiện, ngay và luôn. Như thể dân tộc mình là một dân tộc cực kỳ cầu toàn. Cầu toàn từ trong máu, chắc cũng không thua kém độ tinh tế với VĐV Anh bạn bè của các hoàng tử điện Buckingham. Từ cầu toàn đến cầu tiến cũng không xa, như thế cũng có ích.

Sắp hết những ngày Tết, có khách. Những người khách khá lớn tuổi, cũng đã đến HN nhiều lần, vì thế ngoài chuyện ăn uống ra thì cần một số hoạt động thưởng thức gì đấy. Kế hoạch là xem một vở diễn và đi thăm một ngôi chùa. Thăm chùa để tắm không khí hội hè đình đám Giêng Hai miền Bắc, quá lý tưởng rồi, nhưng báo mạng đã làm chúng tôi (đúng hơn là tôi, vì mấy người khách có vẻ cũng không đọc) hơi lo lắng. Tôi lại chọn mấy cái chùa đã từng bị lên thớt vì "phá hoại di tích cổ" - chùa Trăm Gian, chùa Trầm... Lý do là tiện đường, gần HN, tôi lại mượn được cái xe, cũng phải luyện tay lái chứ, hì hì. Đi để thử độ thất vọng của mình đến đâu, cho cái sự cầu toàn có chỗ thi thố. Hai chùa này ở phía Tây Hà Nội, từng thuộc Hà Tây, cũng từng thuộc Hà Nội, nay lại về Hà Nội, nguyên việc giải thích cho khách cũng đã được một câu chuyện li kì. Có người bảo, sao không sang Bắc Ninh? Ừ thì quê hương mình, tỉnh Bắc hay tỉnh Đoài cũng được cả, chắc hôm đó mắt tôi buồn chăng, phía Đoài mây trắng nhiều chăng :-) 

Thế là đi, hai mươi lăm cây số. Các ngôi làng ven sông Đáy vào mùa lễ hội, vẫn xanh và hanh, văng vắng. Đã định là thẳng tiến chùa Trăm Gian rồi quay ra vào chùa Trầm sau, vậy mà tôi vẫn nhầm đường rẽ vào lối chùa Trầm rồi phải quay lại. Thôi thì mình có duyên, vào luôn cho được việc. Mấy người này là người nước ngoài hả? Không, đây chỉ có một Tây thôi. Vậy thì có sao không? Không, trả tiền vé xe, 30 nghìn đồng. Rẻ hơn vé đỗ ở Hà Nội. Không có tiền thắng cảnh nhỉ. Mọi người đi lễ cũng không đến nỗi chen nhau, các bà già mời chào cũng nhẹ nhàng. "Các bác thuê đèn pin nhà cháu mà vào động đi ạ." Động Long Tiên. Khách kể chuyện, sáng nay ở KS, nhân viên hỏi "hôm nay nhà mình có đi đâu không ạ?" Gọi "nhà mình" nghĩa là sao hả Q? À, một kiểu nói gần gũi của người miền Bắc, để người phát ngôn như được gần gũi, như có quan hệ gia đình... Còn ở đây bà già ấy bảo các bác mua cho nhà cháu, là kiểu xưng hô thay đứa con hay cháu của bà, một cách nhún mình với khách.

Trong động Long Tiên, mọi người thong thả khấn vái, nam thanh nữ tú nô đùa trong cái hốc kiểu hang Cắc Cớ. Trên chùa đã có hẳn khu nhà vệ sinh ốp gạch men kính chia từng buồng, dù là xí xổm cũng không đến nỗi hai bệ xí một buồng như Sochi, bệt giật nước mà ngồi tập thể cũng kinh. Kể ra chùa hơi bị mới vì sửa lại, nhưng đấy là việc khác nhỉ.

Chùa Trăm Gian năm nay có bãi để xe bên cạnh trông cũng be bét như bãi để vật liệu mới dọn. Các bà già bán đồ mây tre đan vẫn giãi thẻ dọc đường đồi lên chùa. Chùa vẫn trong tình trạng sửa chữa, nhưng đã xác định tinh thần nên cũng chẳng cầu toàn nữa. Các gian thờ chính vẫn tỏa ra không khí huyền hoặc. Pho Tuyết Sơn màu đen vẫn bí hiểm ngự giữa tòa Tam Bảo. Giá trông xe cũng 30 nghìn, giá xem bói tay 20 nghìn tùy tâm. Mấy ông già xem bói mắt rất tinh, miệng nói dẻo như bánh chè lam: "Người này có số làm ăn xa, phát về hậu vận..."

Tranh vẽ gác chuông chùa Trăm Gian 2001
Cũng mấy hôm trước, đi chùa Bổ Đà ở Việt Yên, Bắc Giang, lúc đi theo đường đê, lúc về muốn đi đường khác đỡ xóc hơn. Hỏi người trông xe, đi thế nào, bảo cứ ra cổng rẽ trái đi ra Lếnh. May mà đã xem bản đồ trước, biết là Nếnh. Chứ tra Google Map làm sao ra được cái chỗ kia. Có cái biển chỉ ngã ba, một là Thị trấn Nếnh, một là Nội Ninh, nghĩ "lếu" dân địa phương nói là "l" hết thì mấy địa danh này có ý nghĩa gì với họ? Mỗi khi hỏi đường thì cứ phải chạy một cái từ điển trong đầu, quy đổi các từ. Phố Lối, Lam Trực, Lúi Đèo. Chuyện kể rằng, Bà Lê Chân đánh giặc Hán, thế giặc mạnh, quân sĩ nao núng, bà hét lớn: "Có nùi không?" Ba quân tướng sĩ đồng thanh: "Đéo nùi!" Rồi xông lên phá tan quân địch. Xác giặc chất cao như núi. Chỗ đó về sau được gọi là Núi Đèo, nay là địa danh ở huyện Thủy Nguyên, Hải Phồng. Tượng Bà ở vườn hoa trung tâm thành phố, chắc lấy theo nguyên mẫu cô gái lái xe trên cảng, xe em bon nhanh và ngực em rất phồng...

Sau du lịch tâm linh là du lịch giải trí diễn xướng đô thị. Nói không với múa rối nước, gần khách sạn phố cổ là rạp Chuông Vàng, tức Cải Lương Hí Viện thuở trước, rạp Tố Như hào hùng quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh, xem cải lương thời nay ra sao. 

Cái rạp bé đến ngạc nhiên, có lẽ độ hơn 100 chỗ. Nội thất không còn dấu hiệu gì của nguyên bản, trừ cửa sân khấu có vành nguyệt quế quấn ruy băng lấp ló sau cái hình tháp rùa bằng bìa. Nhưng nội thất cũng không đến nỗi nào, cũng tương đối sạch sẽ, toa lét có chia nam nữ cẩn thận, không phải loại nhà xí cầm đèn pin soi lối như các nhà phố cổ. Buổi diễn hóa ra là tạp kĩ với phần ca nhạc từ nhạc đỏ Tình ta biển bạc đồng xanh, nhạc tre trẻ Thì thầm mùa xuân, nhạc bolero Quê hương ba miền, tân cổ Hoa cau vườn trầu đến hài kịch có ca cải lương của Doãn Hoàng Giang. Các ca sĩ hát cũng có giọng, thường cố tình nhấn nhá kiểu cải lương cả những bài tân nhạc. Hài kịch xoay quanh chuyện ông bố mê lô đề, tưởng trúng 60 tỷ nhưng rồi sai ngày, vợ con cũng ăn bám hụt. Kể ra nếu diễn viên ca hay, hoặc dí dỏm kiểu Hồng Vân, Xuân Hinh chắc cũng xem được, đằng này trừ nam diễn viên có ca hai khúc đầu đuôi, các nữ diễn viên như đang bán hàng dở ở chợ Hàng Bè vừa rửa tay cho hết nhớt cá tanh, chạy lên chửi nhau cho sẵn chất liệu.

Biểu diễn ca nhạc mừng Xuân ở rạp Chuông Vàng, 2014

Liếc thấy xung quanh có vẻ ngao ngán, đã tính đi thôi. Vừa lúc khách thì thào, liệu mình có đến nhầm chỗ không? Thế thì đi bộ sang đình Kim Ngân xem ca trù. Hi vọng là còn kịp. Cửa đóng rồi, nhưng hai bác dân phòng bảo nếu khách muốn thì cứ vào cháu ạ. Gặp chị Bạch Vân. Mười năm trước đã nghe chị ở nhà người bạn phố Hàng Đồng. Chị và cô Ngọc Hân đã xong buổi diễn rồi, nhưng duyên số thế nào lại đồng ý hát tiếp. Người bạn nhanh nhẹn vào làm công tác tài chính. Không có đàn đáy vì nhạc công đã nghỉ, hai ca nương hát với phách và cầm chầu luôn. Tất nhiên cũng không hoàn hảo, cầu toàn sao bây giờ. Dù sao giữa cái đình thâm nghiêm, khung cảnh tương đối tịch  mịch, hai người đàn bà mặc áo dài đỏ ngoài phủ the đen, ngồi trước gian thờ che tấm nhiễu hồng, được nghe "Tỳ bà hành" cũng là xuân, là duyên. Cũng xem như mình dự vào hàng tao nhân mặc khách, Tết Bắc Tết Hà Nội không đến nỗi ô uế xôi thịt, rặt phường xí xổm với phở chửi. (Hừm hừm, có một Thăng Long - Hà Nội như thế...)

Hát ca trù ở đình Kim Ngân, phố Hàng Bạc, 2014

Ra về, gặp cơn mưa xuân lất phất. Khách hân hoan bảo đi mấy hôm nay có duyên quá, vào đâu cửa nào cũng mở. Tặng sách cho khách, bỗng phát hiện cuốn "Hà Nội là Hà Nội" bản in đầu mình đã chữa vào đấy. Thôi để mai em đền trước khi mọi người lên đường. Đôi khi không muốn cầu toàn cũng phải cầu toàn. Buổi sáng cả phố Đinh Lễ - Nguyễn Xí không còn cuốn nào, chạy sang hiệu sách Thăng Long còn duy nhất một cuốn (bán chạy thế mà không thấy tái bản nhỉ ^^), vừa leo lên xe máy để tới KS thì thấy khách đi trên vỉa hè. Cứ như kịp last call ở sân bay.

Thế cũng là vừa hết Tết.

Thứ Sáu, 7 tháng 2, 2014

Chân trời đã mất

(tiếp theo bài Ỷ lan câu view)

Mười ngày nghỉ Tết thì trừ vài ngày dọn dẹp chuẩn bị và chúc Tết ông bà bố mẹ, ai cũng muốn có cơ hội đi chơi xuân. Hà Nội đã vắng lại hiện nguyên hình một thành phố ngắm hoa đào mãi cũng chán, nhìn đèn giăng Bờ Hồ muôn năm cũng nhạt, ngồi cà phê lướt FB thấy sôi tiết ghen tỵ với những đứa nhâng nháo khoe khoang trời Tây. Đi đâu bây giờ? Đừng nói là về quê nhé, chúc Tết ngần ấy họ hàng đã đủ hãi, mừng tuổi ngần ấy đứa cháu cũng tốn, chủ nhà nào cũng hiếu khách mời rượu với gà - ý chừng họ cũng buồn cái buồn Tết quê mà không dám có ý nghĩ đóng cửa đi du lịch.

May quá, đã có quê người khác. 

Người Việt xưa xưa nói chung quanh năm không có bao nhiêu cớ để ăn chơi, dồn gần hết cả vào ba tháng mùa Xuân. Ban đầu người Việt có mỗi vụ lúa mùa, gieo vào mùa Hè, thu hoạch cuối tháng mười âm lịch (Bao giờ cho đến tháng mười, lúa chín trên cánh đồng giông bão... mấy câu thơ của Đặng Nhật Minh đặt trong kịch bản phim có tính thời điểm thực tế là như vậy). Sau này mới nhập thêm vụ chiêm từ người Chăm (Chiêm Thành), cấy từ cuối năm và khi hết mùa lễ hội là thu hoạch. Tháng ăn chơi rơi đúng vào giữa kỳ nông nhàn ấy. Thế là người ở một vùng tụ nhau lại, làm nên một lễ hội địa phương, nhỏ thì vài giáp đấu vật với nhau, to thì vài huyện múa hát tôn vinh một bà chúa hay ông đại vương nào đấy. Dân Hà Nội đi về đấy, có cái thú du ngoạn nửa kiểu Tú Uyên thị thành tìm Giáng Kiều, nửa kiểu bà đầm thực dân xem phong cảnh Việt. Thì cứ nhận luôn là mình khác gì bọn thực dân, mở mồm ra là chê đồ nhà quê. Mãi mãi chỉ biết bãi nước đái con chó phốc bậy ra ở phòng khách chứ không thể hiểu vũng trâu đầm nông sâu ra sao.

Nhưng dù sao mặc lòng, Tết là cái cớ hoàn hảo để đi trẩy hội trong một hai ngày ngắn ngủi trong cự ly gần. Đủ để cảm thấy hương vị cổ truyền ở quê mà cũng không quá xa Hà Nội. Đủ để có cảm giác tha hương - thứ cảm giác độ này trỗi dậy mạnh trong giới sồn sồn thành thị. Ta đi nhưng biết về đâu chứ, đã dấy phong yên lộng bốn trời. Cứ đi thôi, chả ai biết mình là ai. Và vô cùng mong đừng gặp người quen. Đã mất công đào thoát khỏi Hà Nội, lại gặp mấy cái điệu môi quấn lô hay điệu rơi ô mai thì chán lắm. Nhìn biển số xe Hà Nội ở bến Đục thì nhiều, nhưng đường lên chùa Hương giờ ít người hơn trước vì dân Hà Nội chân nhão đã đi cáp treo cả. Bọn Hà Nội chun mũi bước qua la liệt hàng thịt cầy hương fake và la liệt các loại sạp sách cúng bái, xem tướng, những điều cần biết về chuyện ấy, kỹ năng làm dâu, thuật làm lâu (đùa đấy), kiên quyết như Đường Tăng phớt lờ cám dỗ mà lên miền Tây Trúc. Thì chùa Hương cũng tựa như Tây Trúc của người Việt mà! 

Vui xem hát
 Nhạt xem bơi
 Tả tơi xem hội 

Xem hát thì đã nói ví dụ Quan họ rồi. Bơi giữa trời giá rét thì chắc chỉ có nói tới hội bơi Đăm (Tây Tựu, Từ Liêm, ngoại thành Hà Nội), là bơi thuyền. Ngôn ngữ hiện đại phố thị có câutắm nhiều nhạt thịt, chẳng biết liên quan mức độ nào, nhưng câu này cũng có ý gì đó về chuyện sex xiếc gì đấy chăng. Không nói đến sex, chuyện các tích trò lễ hội cũng như chương trình Táo quân vào giao thừa hàng năm trên VTV, hot thế, được mong chờ thế, rating cao thế, mà vẫn bị chê là nhạt như thường. Dân mình hay ăn mặn thế, thảo nào phải có chương trình chống tiểu đường toàn dân.

Về độ tả tơi thì cứ nhìn vào những lễ hội cỡ chùa Hương hay chợ Viềng là thấy. Tả tơi mà vẫn cứ ùn ùn tới. Nói dân mình vô đạo thì có ngay dẫn chứng những lễ hội hàng vạn người đổ về một ngày để phản bác được. Nói thứ hạng hạnh phúc của dân mình năm bờ oăn thế giới là điêu thì cắt nghĩa sao ai nấy ra về hớn hở hỉ hả viên mãn phủ phê đến thế. Nếu cả miền Bắc có mỗi một nhà lánh nạn ở trong bệnh viện Đức Giang cho chị em phụ nữ bị bạo hành thì bù lại, có hàng trăm cái đền-miếu-phủ-quán-điện làm nơi họ xin chứng giám cho sự hạnh phúc của họ. Họ đi ào ào như thác đổ, họ tải đồ lễ như dân công tải đạn trong những thước phim tài liệu. Câu vè trên chắc đổi được rồi:

Vui xem hát
Nhạt xem Táo
Ào ào xem hội

Mô hình công nghệ lễ hội bây giờ quả thực đã vô cùng hoàn chỉnh: tiền Phật hậu Thánh, Phật tử cũng kiêm con nhang đồng cốt, đạo Phật đạo Mẫu được các Tân Nho gia của Tân Nho giáo đóng dấu bện lại thành Tam giáo đồng nguyên đóng góp vào sự phát triển của xã hội. Ngành văn hóa gắn với Tân Nho cũng thơm lây, có được quyền sở hữu công nghệ về mặt văn bản, lâu lâu lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận là mô hình đạt tới chuẩn toàn cầu. Cứ nhìn vào tiến độ Việt Nam được UNESCO công nhận các di sản văn hóa phi vật thể mà sốc. Ngành du lịch địa phương thu bộn tiền công đức lẫn tiền ngân sách. Giàu về than về xi măng về cảng về biên mậu như Quảng Ninh, có Hạ Long là di sản UNESCO mà rồi cũng phải hì hục với Yên Tử và Cửa Ông. Đừng tưởng được danh hiệu di sản 2 lần mà đã ghê! Tóm lại, ngành gì cũng phải kiếm tiền, kiếm nữa, kiếm mãi.

Nói vậy chắc cũng hồ đồ khi không xét tới sự thành tâm của nhiều người sùng đạo, họ tham gia lễ hội và bảo vệ lễ hội với niềm tin nhiều khi mơ hồ mà chắc nịch vào một giá trị tinh thần nào đấy. Chúng ta, những người đã bị đô thị và sự trần trụi của thế giới mạng nhiễm virus hoài nghi, khó mà bị thuyết phục. Cũng như chúng ta đi về quê mình thì chán, quê người thì dò xét. Cái ám ảnh làm khách tha hương chẳng hiểu vì sao cứ trở đi trở lại trong nhiều thế hệ. Chẳng cứ mấy ông di cư vào Nam ngày xưa "lòng khách tha hương vương sầu thương", mà cái lũ từng đi tham quan chùa Thầy, chùa Hương thời thơ ấu, giờ trở lại cứ tưởng đấy là quê hương mình, đấy là "Lost Horizon". 

Một group rất hay trên FB mà tôi được tham gia chuyên về Mỹ thuật cổ VN - các thành viên vô cùng chăm chỉ đi thực địa và post ảnh chụp di tích cũng như chi tiết kỹ lưỡng rất nhiều. Họ thường có khao khát tìm lại cái nguyên bản, cũng là một loại "Lost Horizon", chân trời đã mất.

Hồ Dzếnh có tập truyện rất hay là "Chân trời cũ", viết về thời nhỏ ở một làng quê bên sông Ghép, Thanh Hóa, nơi bố ông là một chú Khách lấy một cô lái đò. Tập toàn truyện buồn bã, ngậm ngùi, và lúc nào cũng có hơi lành lạnh của gió bấc xuyên qua lần vải mỏng. Và dĩ nhiên, lúc nào cũng nhớ nhung cái gì đấy, âm âm u u kiểu "nhớ nhà châm điếu thuốc, khói huyền bay lên cây".

Hồi còn đi học vẽ ở Cung Thiếu nhi, tôi có quen một cậu bạn hơn mấy tuổi, cũng thích vẽ di tích trong những lần đi tham quan láo nháo. Hơn cả hội mấy tuổi, ấn tượng là cậu này vẽ trau chuốt kiểu tranh Bờ Hồ, nhưng rất người lớn, cái chùa ra cái chùa, mái đao ra mái đao. Bức tranh có vẻ hoàn chỉnh theo lối postcard: mái đình tỉa từng viên ngói, cây đa vờn từng chùm rễ, con trâu đống rạ... Ấy thế mà hồi vào đại học, tôi có nghe một bạn cũ cùng học vẽ kể cậu ta bây giờ đi truyền giáo Tin Lành. Không biết bên hệ thống tôn giáo đó, chân trời của họ là gì nhỉ.

Thứ Tư, 5 tháng 2, 2014

Ỷ lan câu view

Một hình thức hoạt động đa chức năng dịp Tết mà hầu như người Việt nào cũng từng tham dự ít nhất vài lần trong đời: đi lễ hội.

Nói đa chức năng là vì kết hợp tham quan với yếu tố tâm linh, thờ cúng, ngưỡng vọng tổ tiên và cầu may. Có thể thấy là hiếm có dịp nào lại gói ghém được nhiều dấu vết cổ truyền (hoặc có vẻ thừa kế cổ truyền) vào như các lễ hội đầu năm. Lại cả già lẫn trẻ mới ghê! Trong khi các nhà nghiên cứu kêu ca lễ hội mất đi cái hồn (là cách chơi hội hay cách cúng lễ đã lai căng hoặc buôn thần bán thánh), kiến trúc sư phàn nàn lễ hội hỏng rồi cái xác (là nơi diễn ra lễ hội, như đình, chùa, các di tích đã bị tân trang) thì mặc, dân chúng người ta cứ đi như... trẩy hội.

Ngày xưa vua Lý Thánh Tông mở hội, gặp được cô Ỷ Lan đứng hái dâu hát (khúc Hậu Đình chăng? Tôi đùa đấy, ai có nhu cầu tra cứu xin Google) mang về làm vợ. Cô này đúng là bậc thầy ngành câu view hay câu like, hơn thế biến cái view, cái like đó thành hiện thực, dẫu không thành Đệ Nhất nhưng cũng huy hoàng trời Nam. Đúng là học Nhạc viện có thể hát rất hay, nhưng hát đúng lúc và hợp cảnh mới ăn đậm. Nghe nói Ỷ Lan là hình mẫu của cô Tấm (đền thờ bà ở Dương Xá cạnh đường 5 ngày nay bên Gia Lâm, trước thuộc Bắc Ninh, được gọi là đền Bà Tấm), được dân gian cụ thể hóa hơn, đánh rơi giày để vô tình câu view/like. Mà cũng có khi cố tình. Hoặc tích này nhập từ Tàu về, và Tàu thì lại nhập từ tích Lọ Lem rơi giày pha lê cũng nên. Nhưng không hề gì, loằng ngoằng thế để thấy lễ hội là nơi từ xưa đến giờ người ta đua chen nhau cầu may, may về danh lẫn lợi. 

Lễ hội thường hay bị nghĩ là chỗ dành cho mấy ông bà già âm lịch đến hương khói đồng bóng ầm ĩ, ấy thế nhưng trẻ con đi học cũng hay được cho đi tham quan di tích, rồi cứ đến đâu cũng thấy chi chít những hàng chữ khắc nguệch ngoạc hoặc viết bằng bút phủ trên các vách đá hoặc cột gỗ đình chùa: Long yêu Lan, Thủy 10K trường Hoàn Kiếm đã đến đây, thậm chí có cả những hàng chửi tục hận đời. Một vài nơi không hiểu sao hàng chục năm rồi vẫn là địa điểm yêu thích của các thầy cô khi tổ chức cho học sinh tham quan: chùa Thầy, chùa Trăm Gian, chùa Trầm... Những chỗ này toàn thấy cảnh các Thúy Kiều Kim Trọng tân thời "vạch da cây vịnh bốn câu ba vần". Thì vua chúa xưa khắc được bài thơ bằng chữ Hán để có núi Bài Thơ, sao học sinh hệ Cải cách giáo dục lại không thể rạch được đôi câu chữ Quốc ngữ, dẫu thiếu chủ ngữ khéo cũng được thành núi Bài Văn thì sao? Một trong những câu thiếu chủ ngữ mà học trò láo lếu ưa dùng là "ĐCM thằng XYZ" chẳng hạn. 

Đấy là bọn trẻ con mất dạy, không nói làm gì. Người lớn đi lễ hội mục đích sẽ nghiêm túc hơn, có vẻ biết thưởng thức tinh hoa dân gian hơn thì phải.

Cửa đình hồ bán nguyệt
Chị Cả tựa mạn thuyền 
Anh Hai ngồi bẻ lái 
Quan họ về trao duyên

Nhưng thắc mắc mãi, trao duyên mà không được lấy nhau thì vô lý. Người ta nói tục lệ của các liền anh liền chị quan họ là không được lấy nhau mà. Ông Nguyễn Phan Hách viết bài thơ không rõ ý lắm nên gây khó hiểu, rồi lại được Nguyễn Trọng Tạo dân Nghệ phổ nhạc lan xa khắp nơi, làm bọn trẻ con cứ tưởng đi hát Quan họ là để câu view/like như vụ tựa gốc lan mà hát. Tuy nhiên cái chữ "ngủ bọn" mới làm thế hệ sau tò mò: "Cả ngày lao động, nhưng đêm đến, họ thường rủ nhau ngủ bọn ở nhà một anh nhớn, chị nhớn nào đấy để học câu luyện giọng" (Phong tục trong giao du trong sinh hoạt văn hoá Quan họ - website Sở VHTT&DL Bắc Ninh). Đã có tục lệ không bao giờ lấy nhau, giữ đường đi lối lại trọn đời... khác nào hai chàng cao bồi trong truyện/phim Brokeback Mountain, cứ đến mùa chăn bò là gặp nhau. Nói chung tục lệ là vậy, giải thích phức tạp. Thế hệ sau dẫu có nghĩ xuyên tạc méo mó từ nguyên, đi nghe hát quan họ cũng thấy hay hay. Có điều lễ hội diễn ra trên ngọn đồi Lim mà quán hàng ăn uống vui chơi có thưởng nhiều hơn số chiếu hát, các chiếu mở loa hết công suất, đâu quan họ đoàn đâu quan họ làng, các anh Hai chị Cả son phấn mớ xanh mớ đỏ nhễ nhại giữa thanh thiên bạch nhật, hết cả ý vị.

Quan họ có những địa điểm mang những cái tên nôm gây tò mò: Diềm, Bịu. Diềm tức làng Viêm Xá, nơi có đền thờ bà Thủy tổ Quan họ, cạnh sông Cầu. Bịu tức làng Liên Bão, ở gần ngay thị trấn Lim, nơi có sân khấu chính của loại hình lễ hội diễn xướng Quan họ. Mấy nơi này cũng nổi tiếng lắm người đỗ đạt rồi làm quan to cả nghìn năm. Dễ hiểu là có thể cho rằng những bài hát lời lẽ đầy văn hoa này do các ông ấy đặt ra. Có mỗi việc mời trầu hay giã bạn mà hát giằng qua kéo lại đến mấy hiệp, đúng cái tính giữ kẽ vành vẻ của Nho phong, vừa cái thói uốn lượn vòng vo trên hai vỉa hè của dân Bắc. Các chị nhắn nhủ "là anh rằng Hai ơi, đương vui như thế này chúng em trở ra về, liệu có nhớ đến chúng em chăng", các anh cũng đáp lại "là chị rằng Ba ơi, đương vui như thế này chúng tôi trở ra về, liệu có nhớ đến chúng tôi chăng"... Cứ thế đến anh Tư, chị Năm, hết đêm vẫn chưa về. Có lẽ nói như ngôn ngữ FB, phải có người comment sau cùng để kết thúc. Có khi tưởng về rồi, một chị/anh bỗng đâu lại "người ơi người ở đừng về"... Quả thực là bậc thầy câu view, câu like.

Thứ Hai, 3 tháng 2, 2014

Khách xấu thăm nhà mới

Tiết mục rất phổ biến nữa khi đi chúc Tết là được thưởng thức tân gia, nhà mới hay tệ xá, tùy cách gọi của chủ nhân hoặc nghĩa đen chất lượng thẩm mỹ của nó. 

Cũng như mùa tranh giải Oscar của điện ảnh Hollywood, người Việt đua nhau xây hoặc sửa nhà cuối năm để Tết đến được "về" nhà mới. Nếu các minh tinh bắt chước Tây Thi cố gắng chau mày trên màn bạc để giật tượng vàng vào tháng Ba hàng năm, thì gia chủ Việt Nam cũng cố gắng đau bụng bốn năm tháng trời cuối năm - là mùa khô ráo hơn - cùng xi măng cát sỏi mà tranh giải nhà mới Tết âm lịch, cũng khoảng tháng Hai tháng Ba dương lịch. Lúc ấy ngồi trên sofa nhung Đài Loan xem Cate Blanchett tóc vàng nức nở khóc trên sân khấu lễ trao giải có phải là phú quý bậc nhất không.

Đủ muôn kiểu chạy đua hoàn tất nhà trước Tết, vất vả ngang cưới chạy tang. "Năm nay may nhà cháu cũng kịp xong phần thô cho ông ăn Tết ông Công ông Táo rồi đi cho thanh thản". Khách lạnh người ngồi cắn hạt dưa gật gù ngắm ảnh bậc lão thành vừa nằm xuống ngự trên bàn thờ lấm tấm vết sơn giữa ngôi nhà mới ráo hơi ẩm.

Làm nhà cuối năm, gia chủ nào cũng cắn răng chịu việc bị thợ đòi thêm tiền hay nghỉ vài hôm chạy công trình khác, hàng vật liệu đầu phố môi thâm ngang nhiên nâng giá gấp rưỡi, và hàng xóm chửi điếc tai việc làm nhà đéo gì mà đổ cát lấp tịt mẹ cả cống tổ dân phố, đề nghị ông tổ trưởng phải có biện pháp xử lý. Nặng hơn nữa là nhà mày mà lấn sang nhà ông năm phân ông chém sã cánh.

Vì vậy việc có được cái nhà hoàn hảo ngày Tết là một kỳ tích. Một sự phục sinh. Một khúc khải huyền. Rồi dặt dìu mùa xuân theo én về. Mùa bình thường mùa vui nay đã về. Khách đến chúc Tết đúng nhà mới thì nên đặt mình trong bối cảnh đó mà cư xử cho phải lẽ. 

Đầu tiên là phải cảm thán, úi chà làm thế này phải tỉ bạc ấy nhỉ. Gia chủ rót ly rượu mạnh, vâng nhà cháu dự toán 800 triệu mà chỉ lên có 1 tỷ, bác xem có sát không.

Rồi nên nghẹo cổ ngắm cả nhà. Cái cổng kiểu resort có con sơn chồng rường, lợp ngói vảy cá, cánh sắt màu xanh vỏ dưa hấu có hàng đinh tán sơn nhũ vàng, hai tay nắm mặt sư tử giống Tử Cấm Thành. Sân lát gạch đỏ Từ Sơn, tường rào đắp non bộ ốp đá xẻ cảnh vịnh Hạ Long, đầu nguồn thằng bé Bỉ đứng tè, cuối dòng thiếu nữ Pháp uể oải cầm bình tắm. Hàng trúc quân tử đón lối vào. Cửa này em dùng gỗ căm xe đấy. Để ở lộ thiên thế này không sợ mưa tạt vào phong hóa mất à? Ôi giời ơi, bác nói em mới nhớ. Bác xem đây. Chủ nhân cầm cái điều khiển. Ầy... cái mái từ từ đua ra che, bác thấy hay chưa! Khách hết đường chê.

Khách nhẩm tính số loại vật liệu ốp lát và nội thất dùng trong ngôi nhà:
- Granite đen kim sa cho bậc thềm.
- Cửa ra vào lớp trong kính cường lực phân hai, tay nắm thủy tinh cao cấp mạ vàng (à, bác thấy nó dùng sơn pha kim loại mà màu giống vàng ta chưa).
- Gạch men bóng giả đá tấm lớn 1mx1m màu phô mai Cordon Bleu.
- Cửa sổ trong kính ngoài chớp gỗ lim (hai triệu tư một mét vuông, khuôn đơn triệu ba một mét dài, nguyên clêmon này của em đã sáu trăm một bộ. Em đặt đúng mẫu như khách sạn Mê Trô Bôn. Cả Hà Nội duy nhất hai nhà có. Em chắc chứ, vì cái thằng nhập hàng chỉ nhập đúng số lượng đặt thôi).
- Tường dán giấy Hàn Quốc có kim tuyến.
- Trần thạch cao có gắn mâm đèn phản quang 5 chế độ ánh sáng ở phòng khách, đèn thả 5 chao ở phòng ăn, rồi 52 bóng compact mắt cua.
- Quầy bar bằng gỗ pơ mu, giá treo ly inox, mặt quầy đá đỏ tiết dê Bình Định.
- Cầu thang gỗ lim, tay vịn lim, thành cầu thang inox bắt kính cường lực. (ra Giêng em phải bắt nó làm lại chỗ này, vội quá nên bị ngót).
- Giá sách này hết  mười triệu (chủ nhà chỉ lên hệ giá sách chưa có cuốn nào).
- Phòng thờ trần dốc vẽ giả ngói chiếu chữ Thọ. Gạch lát sàn này hay quá nhỉ (vâng, gạch Đồng Tâm em đặt chuyển từ trong Long An ra đấy).
- Cái bàn thờ này gỗ hương, gì thì gì chứ chỗ cúng các cụ em phải cố. Bác cứ đùa, năm mươi triệu là thế nào ạ, hai trăm năm mươi triệu đấy, em không chơi Đồng Kỵ, trọc phú lắm, em làm ở dưới Phủ Lý, chỗ đấy người ta thuần phác bác ạ. Hôm nào bác làm, em giới thiệu cho.
- Đối diện cửa phòng thờ là phòng karaoke. À, em chưa lắp thiết bị, dùng tạm làm phòng tập thể dục.
...

Khách đi xuống tầng một, vẫn quá trớn, không biết điều. "Ô nhà mình chắc phải có thiết kế nhỉ."

Có chứ, thằng T. nhà em nó download mẫu trên mạng, rồi bảo thằng thiết kế làm theo. Nhưng thằng ấy bố láo lắm, em đuổi luôn.

Sofa này êm nhỉ. Vải len casơmia đấy bác. Bác sờ thử xem. Bác cứ sờ. Mịn thôi rồi. Bác miết mạnh ngón tay mà xem, đấy, nó không hằn vết tí nào.

Khách đành chuyển sang hệ thống trang trí. Bên cạnh một bức thư pháp là một bức ảnh chụp gia đình trong studio, bà chủ ngượng nghịu áo dài hồng cạnh ông chồng com lê, ba con cũng trông xa chị em Thúy Kiều với Noo Phước Thịnh. Bọn em chụp mới tuần trước, ở tận Nguyên Cầu. Còn cái 42 inch này ông em mừng nhà mới. Bình thường thì em cũng mua Sony với Samsung, nhưng thôi thì của người ta biếu, LG khuyến mại có mười triệu, xem không bằng nhưng tạm vậy.

Khách sốt ruột dậm dậm chân trên tấm thảm sợi nilông giả lông linh cẩu đen trắng. Cầm chén trà sứ Minh Long Việt Nam Cẩm Tú lên, phân tâm nhỡ tay sánh ra thảm. Thôi chết. 

Không sao, bác cứ ngồi yên đấy. Khách tròn xoe mắt nhìn bà chủ cầm ra cái máy hút bụi. Không phải hút bụi thường đâu bác, cái này đời mới hút được cả nước. Chó nhà em tè bậy, em cũng dùng luôn. Tiện.

Khách sặc nước, cố gắng không phun ra. Tiện thật.

Thứ Bảy, 1 tháng 2, 2014

Hát gì lên đêm quá yên

Hầu như ai cũng có trải nghiệm loại này vào dịp đón Năm mới: thưởng thức ca nhạc của các cô và cậu láng giềng có hàng tường vi cũng như tài DJ của các "người hàng xóm" cách nhau cái giậu mồng tơi. Một là có loa mới, dàn âm thanh mới có thể trong những ngôi nhà mới thông thống không cách âm đầy rẫy khắp chợ cùng quê nước mình. Hai là dịp Tết được nghỉ dài ngày, ăn thịt gà uống bia rượu phủ phê rồi, thấy cũng nên luyện thanh tí chơi. Và cưỡng bức xung quanh nghe gu chọn nhạc của mình. Thúy Nga số 110 chủ đề Xuân, Thu Phương Hà Nội mười hai mùa hoa nức nở, Xuân Hinh làm thầy đội năm nào cũng lên đồng, Tự Long tiếp tục làm Táo song tấu với A Đẩu Công Lý của Gặp nhau cuối năm có muối của ban kiểm duyệt để chấm.

Nhưng hát sáng, hát trưa còn được, chứ hát vào 3 giờ sáng thì quả thực quá dư thừa minh họa cho việc người Việt hạnh phúc xếp hạng nhất thế giới. Ngày xưa có bài hát "Từ ngày hôm nay chỉ còn những tiếng ca", quả thực những ngày này trên khắp không gian sống của tôi có thể gọi là "toàn những tiếng ca". Xuân, xuân ơi xuân đã về, kìa bao ánh xuân tràn lan mênh mông, xuân vung vãi choe chóe ở đầu làng, tết tết tết đến rồi, tết đến trong tim mọi người, tết hổn hển giọng Hà Hồ, xuân leo lẻo tiếng Mr. Đàm, phút giao mùa khào khào Mỹ Tâm, lắng nghe xuân về the thé nhịp Bằng Kiều. Đấy đích xác là toàn bộ đoạn băng hay đĩa nhạc phát qua loa đối diện ngôi chùa quê ngoại tôi chiều này, và mẹ con tôi cùng bà bác họ phải hét lên mới át được tiếng loa mà hỏi thăm nhau. Và chúng ta lại đón giao thừa, phút giây lặng lẽ mong chờ, báo tin mùa xuân về... Lại đón giao thừa, đón gì mà đón lắm thế, như cực khoái một đêm cũng chỉ một đôi lần là đủ chất lượng, đừng có như tờ báo mới đây dựng chuyện kiều nữ Hải Dương có anh tài taxi làm được 30 lần một ngày. Mùa xuân cạn ngày rồi, trong cái nắng ong ong bất thường hun lên trong nhễ nhại tiếng nhạc nhức óc.

Hoặc không mở băng mở đĩa, không tua đến lần thứ mười trong một buổi chiều dài không biết làm gì bài Happy New Year của ABBA, thì cũng bật các chương trình ca nhạc của Cát Tiên Sa phối hợp với nhà đài, chẳng hẹn mà nên năm cái TV màn hình phẳng cả khu cùng bật volume thật lớn, cáp HD mới lắp đầu thu, âm thanh nổi hơn hẳn... Nhưng dẫu sao, các show ấy phát vào giờ vàng, không phải là "rock xuyên màn đêm", không phải là Mạnh-Lê Phi-Loan hẹn chiều nay mà sao không thấy em, nên đợi khi đón giao thừa một phiên gác đêm, thì hẹn nhau khi pháo giao thừa ta hát thật to niềm hân hoan phú quý tưởng no đủ đố bố con thằng nào sánh kịp. Karaoke tự tin, karaoke tự hào, karaoke tự sướng. 

Hì hì, nhà thơ nào chắc sống ở cung trăng mới viết "hát gì lên đêm quá yên", nếu mà sống ở Hà Nội những ngày này, hẳn cũng nên nghĩ lại hoặc xấu hổ mà tự sát, tự tử hoặc tự vẫn (tôi vẫn chưa biết phân biệt sự khác nhau của từ nguyên 3 cụm từ ấy). Cho chọn cách thức: mổ bụng kiểu Nhật, thắt cổ kiểu Tàu, uống thuốc độc kiểu Pháp, hay nghe nhạc hàng xóm kiểu Việt Nam.

Khai bút Giáp Ngọ 2014
N.T.Q

Nắng thì nắng cũng vừa vừa thôi chứ